Tokom proteklih decenija mnogo se govorilo i pisalo o fašističkom nasleđu u Srbiji. Još od vremena realnog socijalizma Nezavisna Država Hrvatska i okupirana Srbija predstavljani su kao državne pojave istog karaktera i kapaciteta. Posle nabrajanja satelitskih država sila Osovine i užasa holokausta kome su doprinele, odnedavno obavezno sledi i podatak o tome kako je Srbija 1942. označena kao zemlja u kojoj više nema Jevreja.

Jedan od vođa nevladinog sektora u Hrvatskoj u emisiji RTS-a je izjavio da četnički pokret vidi kao fašističku organizaciju. U Srbiji slavljeni nemački povesničar poglavlje o diktaturi kralja Aleksandra naslovio je sa „jedan kralj, jedan narod, jedna država”, dakle Jugoslavija je imala svog (srpskog) firera nekoliko godina pre nego što je nemački narod izabrao sopstvenog.

U inače veoma dobroj knjizi o Drugom svetskom ratu na prostoru zapadnog Balkana, britanski istoričar se unosi u procene koliko je vlada Milana Nedića doprinela holokaustu. Zaključio je, na osnovu netačnih podataka, da je okupaciona vlast skrivila negde 20 odsto žrtava holokausta u Srbiji. U uglednom pariskom dnevniku jedna intelektualka pisala je pre nekoliko godina o potcenjivanju uloge Srbije u fašističkom svetu budući da je ona zloglasna po dva, a Hrvatska (samo?) po jednom koncentracionom logoru.

U priručniku za nastavnike koji bi, prema mišljenju pojedinih naših intelektualca, Srbija trebalo da prihvati pre svih kako bi se umirio region Balkana, veliki prostor dat je propagandnom plakatu u kome je pripadnik Srpske državne straže predstavljen kako se sa ostalim saveznicima Osovine bori protiv boljševizma na frontu.

Zašto je dokazivanje snage fašizma i uloge srpskog naroda u holokaustu toliko politički važno? Zašto je danas tako bitna razlika između pokolja koji sprovede neki od zapovednika savezničke gerile ili istog tog masakra koji bi upravo taj izvršio kao kolaboracionista?

Mislim da je reč o relativizaciji koja je tako zgodno istovremeno neophodna trima danas vrlo uticajnim političkim snagama.

Prvo, nacionalizmi susednih naroda, koji su u Drugom svetskom ratu većinom sarađivali sa Osovinom i sproveli genocid nad srpskim narodom, nastoje ne samo da fašizacijom Srbije uspostave ravnotežu već i da objasne korene srpske krivice u ratovima iz devedesetih. Ta krivica bi na taj način postala neupitan deo „zločinačke vertikale”. Za razliku od NDH, Mađarske, Rumunije, Bugarske i Albanije, Srbija i Grčka bile su okupirane teritorije. Nedićeve oružane formacije bile su višestruko malobrojnije i neuporedivo slabije naoružane od recimo vojnih snaga NDH. Zločini četničkih snaga nad drugim narodima neuporedivi su po opsegu ne samo sa ustaškim genocidom nad srpskim narodom već su u tom odnosu manji nego zločini hrvatskih i muslimanskih snaga prema srpskom narodu iz nedavnog rata. Konačno, licemerno je optuživati Nedićevu vlast za Sajmište, logor koji se nalazio na teritoriji NDH, koji su u celini vodili Nemci.

Drugo, interes velikog dela političke, ekonomske i kulturne elite u Srbiji, poteklog iz rukovodstva komunističke Srbije i Jugoslavije, nalaže temeljnu fašizaciju drugih strana u ratu. Pošto je ideološki i socijalni koncept njihovih političkih predaka u potpunosti propao, komunistički režim moguće je objasniti samo kao nužno zlo. U tom slučaju, logično je: da žrtva terorističke zavere iza koje su stajali Musolinijeva Italija i Hitlerova Nemačka – kralj Aleksandar postane „monarho-fašista”; da najveći srpski istoričar i pravni pisac, koji je rat proveo u prognanoj vladi u savezničkom Londonu, bude kolaboracionista; da ministar u istoj vladi do juna 1944. godine postane čisti fašista; da holokaust postane srpska krivica pošto, reče jedna beogradska profesorka, na ulicama Beograda nisu organizovane demonstracije kako bi isti bio sprečen!

Treće, i svakako ne i najmanje važno, tu su i države koje su vodile savezničku koaliciju u Drugom svetskom ratu. Prihvatiti istinu o stanju u Srbiji tokom Drugog svetskog rata, o antifašističkoj prirodi Jugoslovenske vojske u otadžbini, o činjenici da je Nedićev režim sličan okupacionom režimu u Grčkoj, a ne satelitskim režimima u NDH i „Velikoj Albaniji”, nametnulo bi pitanje krivice saveznika. I odgovornosti velikih sila za sudbinu srpskog naroda posle 1945. a posebno njihove uloge u izbijanju ratova iz devedesetih godina u kojima su bile u savezu nacionalizama koji su oduzimali prava srpskom narodu.

Konačno, ako nije bio fašistički, možda bi četnički pokret teoretski i sâm u slučaju drugačijeg ishoda rata imao opravdanje da u nekim slučajevima primeni ono jako sumnjivo i duboko nečovečno pravo koje je za progon dvanaest miliona Nemaca iz Istočne Evrope pružila Konferencija u Potsdamu?