Kako to da je „običnom svetu”, prema komentarima koji su doprli do potpisnika ovih redaka, jasno da živi u oligarhiji, a nekim politikolozima nije? Odgovor je prilično jednostavan: potonji su pozvani – materijalno i moralno – da pravdaju uspostavljeni sistem (autoritarni socijalizam ranije, oligarhijski kapitalizam danas), dok je običan građanin prinuđen da u „najboljem od svih svetova” živi.

Oligarhija je sistem vladavine u kojem posedovanje materijalnog bogatstva manjini obezbeđuje nadmoć u privrednim i političkim odnosima koje usmerava u sopstvenom interesu bez obzira na interese većine društva. Oligarhijska sprega krupnog kapitala (kapitalističkih dinastija) i političkih stranaka (političkih dinastija) koja se ispoljava najvidljivije u finansiranju stranaka, iako ne samo tu, postoji uprkos formalnom postojanju izbora i predstavničkih institucija koje bi trebalo da izraze narodni suverenitet kao suštinu demokratskog načela.

Grčka predstavlja konsolidovanu oligarhiju, jer je tamo čak 150 poslanika, prema svedočenju oksfordskog istoričara Ričarda Kloga, vodećeg poznavaoca Grčke u angloameričkom svetu, imalo očeve i dedove u skupštinskim klupama. Takođe, brodovlasničke dinastije Onazis i Kokalis poznate su po svom političkom i opštedruštvenom uticaju, ne samo u Grčkoj, koji zacelo prevazilazi uticaj 99,9 odsto Grka, bez obzira na to što svi oni uživaju jednako biračko pravo i što su formalno pred zakonom jednaki, iako suštinski nisu niti mogu biti (kojeg advokata mogu unajmiti oligarsi, a kojeg ostali Grci; da li je uticaj na sudiju kojeg potencijalno mogu ostvariti dinasti jednak uticaju onih koji su zaposleni u njihovim preduzećima!?).

U Srbiji, pak, da li iko misli da su prava porodice Mišković, sve dok njeni članovi ne pomišljaju da se i sami bave politikom, ista kao i prava 99 odsto ovdašnjih porodica? Sociološka istraživanja pokazuju da su brakovi među pripadnicima poslovne i političke elite, tj. unutar oligarhije, sve češći. Ta činjenica svedoči da se oligarhija u Srbiji postepeno i izvesno uobličava u poslednjih dvadesetak godina.

Pa ipak, neko bi mogao da postavi pitanje da li su balkanske oligarhije različite u odnosu na oligarhije razvijenog kapitalističkog sveta? Zacelo, razlike postoje, jer ovde su oligarhije proizvod političkog kapitalizma, tj. sistema u kojem su političke veze poslovnih ljudi uslov gradnje uspešnih poslovnih karijera. U sistemu tržišnog kapitalizma ove veze, takođe, mogu postojati, ali nisu jedine koje obezbeđuju poslovni uspeh, već se često radinost preduzetnika, tržišna snalažljivost i prilagodljivost, te inovativna sposobnost menadžera, uz prisustvo nešto sreće, odražavaju na poslovni uspeh.

Dakle, dok u političkom kapitalizmu (skoro da Srbija odgovara idealnom tipu) gotovo isključivo političke veze obezbeđuju poslovni uspeh, dotle u tržišnom kapitalizmu preimućstvo imaju sposobnosti delatnika na tržištu, a ne političke veze. To, međutim, ne znači da političke veze nisu bitne i u tržišnom kapitalizmu. Pripadnici poslovne, političke i vojne elite, tj. oligarhije, kruže u SAD sa položaja na položaj. Na primer, Ričard Holbruk, u vladavini dinastije Klinton (Bušovi i Klintonovi vladaju kao predsednici, potpredsednici i državni sekretari SAD u poslednjih tridesetak godina) obavlja bitne političke uloge, a u vladavini dinastije Buš obavlja važne privredne funkcije. S druge strane, da li je politički uticaj dinastije Rokfeler jednak uticaju prosečne američke porodice? Takođe, nijedan političar ne može pretendovati na uspešnu političku kampanju ako prethodno nije obezbedio astronomski visoke donacije koje mu mogu obezbediti prevashodno oligarsi.

Ima li smisla da se sistemi koji su grubo opisani zovu demokratijama? Mogao bi to biti slučaj, ako bi pomenute dinastije radile u korist američkog radnog čoveka koji ih naizmenično bira s ciljem da one rade u njegovom interesu. Uistinu, imperijalni poduhvati potčinjavanja i pljačkanja manje moćnih političkih zajednica mogu doprinositi materijalnom blagostanju radnog čoveka SAD. Baš onako kao što je to s vremena na vreme, kada bi nacionalni demokratski pokreti bili jaki, a privlačnost realnih socijalističkih društava za šire društvene slojeve Zapada relativno velika, bio slučaj sa radništvom i srednjim slojevima Velike Britanije i Francuske. Da li je naposletku slučajnost što su države socijalnog staranja bile najjače u vreme hladnoratovske borbe? Da li je slučajnost što su one u manjoj ili većoj meri u procesu nestajanja posle kraja „hladnog rata”? Zaključak bi bio sledeći: autoritarni socijalizam terao je kapitalističke oligarhije na delimičnu demokratizaciju, a onog trenutka kada je nestao kao moguća alternativa, oligarhija je u kapitalizmu ojačala.

dr sociologije, Filozofski fakultet Beograd