Model izbora gradonačelnika, realne i prirodne teritorijalne granice lokalnih samouprava, izvori finansiranja, prenos nadležnosti sa republike i raspodela ovlašćenja između gradova i njihovih opština pitanja su koja su se dosad u Srbiji razrešavala prema tome kakvi su trenutni politički interesi snažnije stranke. Čim bi se promenio odnos snaga, partije su spremno skakale sebi u usta i zalagale se za nešto sasvim suprotno svojim ranijim stavovima. Redak slučaj da su o ovim dilemama raspravljali politikolozi i pokušali da predlože dugoročno održiva rešenja, najbolja sa stanovišta teorija o upravljanju velikim sistemima, može se naći u studiji „Podizanje kapaciteta političkih institucija grada Beograda” grupe autora mahom sa Fakulteta političkih nauka.

Glavni grad često se naziva „državom u malom”. Profesor dr Slaviša Orlović, jedan od autora studije, daje „skromniju ocenu” veličine i složenosti Beograda – prema njegovim rečima, to je praktično region.

– U Beogradu živi 21 odsto populacije zemlje i 40 odsto osoba sa višim obrazovanjem, oni stvore 35 odsto bruto društvenog proizvoda. Specifičnost glavnog grada je sputana time što naši zakoni predviđaju samo jedan model lokalne samouprave – kaže profesor Orlović.

Efikasno upravljanje Beogradom zavisi od toga koliko će nadležnosti republika preneti na grad, ali i od preciziranja odnosa unutar izvršne gradske vlasti.Snaženje izvršne vlasti, što bi povećalo njenu odgovornost u očima birača, mora biti praćeno širenjem njenih ovlašćenja, kao što su donošenje regionalnog prostornog plana, obrazovanje novih inspekcijskih službi, osnivanje srednjih i visokih škola, vođenje sopstvene službe za zapošljavanje i matičnih knjiga, što bi statutom bilo povereno opštinama.

Jedan od modela za jačanje izvršne vlasti je i neposredan izbor gradonačelnika. Tako su se prvi ljudi gradova i opština birali od 2004. do 2008. godine ali, zbog prepirki gradonačelnika sa skupštinskom većinom iz redova drugih stranaka, vlasti su često bile blokirane.

– Beograd je ipak osoben i malo je verovatno da gradonačelnik ovde nema iza sebe većinu odbornika. Građani i dalje veruju da se gradonačelnik bira neposredno i da jeodgovoran za sve, a istovremeno on nema ovlašćenja za koja birači pretpostavljaju da su njegova. Neposredno izabran gradonačelnik bio bi direktno odgovoran građanima i manje bi zavisio od stranačkih dogovora, koji su neretko čista trgovina. Moguće je zadržati posredan izbor, ali to bi podrazumevalo drugačiju ulogu Gradskog veća ili njegovo stapanje sa Gradskom upravom. Sadašnji sistem, sa gradonačelnikom, njegovim pomoćnicima, menadžerom, arhitektom, Gradskim većem, sekretarom Gradske uprave i gradskim sekretarima, nije racionalan – ocenjuje profesor Orlović.

I kad bi bio racionalnije ustrojen, da bi funkcionisao, gradski sistem mora imati dodatne izvore finansiranja, ali i više novca koji bi se obezbedio ukidanjem subvencija javnim preduzećima gde god je moguće i uvođenjem partnerstva sa privatnim preduzetnicima.

– Ovogodišnji budžet Zagreba za 800.000 stanovnika je milijardu evra, Beograd na raspolaganju za gotovo 2.000.000 ljudi ima 730.000.000 evra. Kao i Zagreb, naš glavni grad bi trebalo da ima pravo raspisivanja prireza na porez na dohodak od, recimo, 30 odsto. Zagreb je na Londonsku berzu emitovao obveznice javnih preduzeća dok nama to zakon ne dozvoljava. Ono što bismo mogli da učinimo po već važećim zakonima jeste stvaranje partnerstva sa privatnicima, kakvo u rudimentarnom vidu imamo u javnom prevozu. Koncesiju je Beograd pokušao da uvede pre nekoliko godina za skupljanje otpada, što znači da je republika dala saglasnost, ali je grad odustao. Taj oblik partnerstva sa privatnicima je najbolji jer omogućava zaštitu korisnika i kontrolu usluga – kaže mr Ljiljana Brdarević, takođe autor studije, angažovana u programu za podsticanje razvoja opština USAID-a.

Ne samo grad, već i opštine bi trebalo da imaju veće nadležnosti i izvorne prihode. Sada, grad svake godine dodeljuje opštinama nikad unapred određen deo budžeta, što im onemogućava planiranje dugoročnih projekata. Taj udeo bi morao biti propisan zakonom, kako je precizirana raspodela sredstava između grada i republike. Jedan od načina na koji bi opštine mogle steći dodatan novac je pravo da određuju svoje stope poreza.

– Izvori finansiranja bili su različiti od opštine do opštine. Za Savski venac, na primer, grad obavlja svu komunalnu delatnost, on ima i veliki poslovni prostor. Grocka je u sasvim suprotnom položaju po ova dva parametra – objašnjava mr Brdarević.

Pitanje je, međutim, i da li bi sve prigradske opštine trebalo da ostanu u sastavu Beograda. Kako se navodi u studiji, Mladenovac i Lazarevac su možda već zreli da budu samostalne jedinice lokalne samouprave. U tom slučaju, Beogradu bi ostalo više novca za raspoređivanje.

V. Vukasović