Divna Đurić-Zamolo, uz bogat izbor fotografija, prenosi vreme potpunog graditeljskog preobražaja Beograda, počev od dana čuvenog graditelja Hadži Nikole Živkovića, kada su nicali Miloševi konaci, preko Ičkove kuće, kuće Nastasa Ristića (obe srušene između dva svetska rata), kafane „Znak pitanja”, Manakove kuće i „Doktorove kule”, do Narodnog pozorišta i Narodne skupštine. 

U svom uvodu za knjigu, Divna Đurić-Zamolo navodi da je prvi „pravitelstveni indžinir” bio Slovak Franc Janke. Posle hatišerifa iz 1830. godine, posle kojeg nešto kasnije Beograd i zvanično postaje prestonica, knez Miloš procenio je da je potrebno dovesti stručnije kadrove, koji će graditi javne građevine. Francu Jankeu pripisuje se gradnja Đumrukane (Carinarnice) u Karađorđevoj ulici i predstavlja prvu građevinu u Beogradu sagrađenu u duhu klasicizma. Od tog trenutka, Beograd, po Đurićevoj, prihvatanjem evropskih stilskih shvatanja, staje u red evropskih gradova. Pored Jankea, kojem se pripisuje i gradnja Saborne crkve, kuće Cvetka Rajovića i Licej, za mnoge zgrade teško je utvrditi ko su projektanti. Sam pojam arhitekte u to vreme ne može se porediti sa današnjim korišćenjem termina, jer su se „indžiniri” bavili celom organizacijom posla, uključujući arhitekturu, urbanizam i poslove građevinskih inženjera.

Među najznačajnijim građevinama nepoznatih autora jeste zgrada prvog beogradskog hotela „Kod jelena”. Podignuta je 1841. godine i nosila je titulu najvećeg beogradskog objekta, sve do izgradnje Kapetan-Mišinog zdanja. Stajala je između Gračaničke, Kralja Petra i Čubrine ulice, a srušena je pred Drugi svetski rat, navodi Divna Đurić. U klasicističkom duhu, pre toga su već sagrađene i Topčiderska crkva 1834. godine, i stara crkva Svetog Marka 1835. godine. Nastava arhitekture počela je, skromno, na Liceju 1841. godine.

Smenom dinastije u Srbiji 1842. godine, iz Beograda odlaze neimari Hadži Nikola Živković, čuveni hadži-neimar, i Franc Janke. Nova vlast uskoro objavljuje oglas u „Srpskim novinama”, tražeći nove indžinire koji „zasvedočavaju dovoljno znanja, iskustvo i veštinu svoju”. U prestonicu Srbije stižu dve ličnosti, možda najznačajnije za nastavak građevinarstva u Srbiji. To su Jan Nevole, pozvan u Srbiju da upravlja njenom izgradnjom, i Emilijan Josimović, koji je preuzeo nastavu arhitekture. Josimović je i autor prvog urbanističkog plana Beograda. Beograd u arhitekturi ulazi u svoj romantičarski period, a za to je zaslužan upravo Jan Nevole, tvorac Kapetan-Mišinog zdanja.

Sredinom devetnaestog veka izgrađen je „Manjež”, koji, doduše prepravljen, i danas postoji u Ulici kralja Milana.

I arhitektonska struka, što se školovanja stručnjaka tiče, čekala je da se ostvare „vekovne težnje srpskog naroda” i Berlinski kongres 1878. godine. Posle 1878. godine i sticanja pune nezavisnosti, navodi Đurićeva, nastaje nov pokret u izgradnji Beograda, koji u kontinuitetu traje do Prvog svetskog rata. U tim prelomnim godinama, u arhitekturi preovlađuje renesansa i barok. Manjak podataka iz tog perioda izbrisao je imena arhitekata koji su gradili prestonicu, pa nije sasvim poznato ko je podigao Železničku stanicu. Beograd krajem devetnaestog veka sve manje „uvozi” stručnjake, graditelji su tada većinom iz Srbije, koji su pored završenog Tehničkog fakulteta u Beogradu, morali da studiraju i arhitekturu u Evropi. Među njima su najtalentovaniji, navodi autorka, Aleksandar Bugarski, Konstantin Jovanović, Dušan Živanović, Svetozar Ivačković, Jovan Ilkić i drugi.

U svitanje 20. veka, Beograd dobija svoje studije arhitekture, a time Srbija dobija svoje arhitekte u punom smislu tog izraza, među kojima je i prva žena, Jelisaveta Načić. Prestonica, 11. decembra 1896, dobija i „Zakon građevinski za varoš Beograd”. A 20. vek donosi nove stilove, bečku secesiju, minhenski „jugend-stil”, francusku dekorativističku arhitekturu i novotariju koja će obeležiti sve dane koji su usledili – armirani beton. Od 1900. do 1914. godine niču Uprava fondova Andre Stevanovića i Nikole Nestorovića, Narodna skupština Jovana Ilkića, Novi dvor Stojana Titelbaha, Druga beogradska gimnazija Dragutina Đorđevića, Osnovna škola kod Saborne crkve Jelisavete Načić.

Stanko Stamenković

------------------------------------------

KAPITALNA IZDANJA

Blago grada

Divna Đurić-Zamolo ,,Graditelji Beograda 1815–1914” (drugo izdanje, Muzej grada Beograda 2009)

Skoro trideset godina deli nas od prvog pojavljivanja monografije ,,Graditelji Beograda 1815–1914” istaknute srpske istoričarke arhitekture dr Divne Đurić-Zamolo (1922–1995izdateu Muzeju grada Beograda. Zahvaljujući nizu sadržajnih studija i priloga, čija aktuelnost još uvek ne jenjava, dr Đurić-Zamolo svrstala se među utemeljivače istoriografije novije srpske arhitekture, uz Bogdana Nestorovića, Zorana Manevića i nedavno preminulog Željka Škalameru.

Realizovano naporima prethodne i sadašnje uprave Muzeja grada Beograda, drugo izdanje monografije o graditeljima predstavlja uzoran stručni poduhvat.

Za razliku od većine domaćih istoriografa, čije se polje interesovanja, uglavnom nepotkrepljeno adekvatnim naučnim kompetencijama, prostiralo na sve periode novije arhitekture Beograda, Đurić-Zamolo se specijalistički usredsredila na otomanski (od 1521. g.) i devetnaestovekovni Beograd. Kao malo koji tumač, u linearnoj hronologiji svog rada Đurić-Zamolo se dosledno pridržavala gornje granice sa završetkom Prvog svetskog rata.

Knjiga o graditeljima je proistekla iz sveobuhvatnog istraživanja, sistematično sprovedenog u beogradskim arhivima, muzejskim zbirkama, bibliotekama i dostupnim porodičnim zaostavštinama graditelja. Sa stanovišta današnjih kriterijuma, moglo bi se autorki prigovoriti što se pretežno usredsredila na domaće izvore, ne upuštajući se u analizu građe pohranjene u inostranim stručnim centrima, u kojima su se naši vodeći neimari godinama usavršavali (Beču, Minhenu, Cirihu, Budimpešti, Berlinu, Ahenu, Karlsrueu). Ta nepotpunost, prevashodno proistekla iz nedostatka sredstava za istraživanje, ne umanjuje visoku saznajnu vrednost i egzemplaran značaj ove antologije.

Autorka se već u naslovu knjige eksplicitno opredelila za reč graditelj umesto arhitekta, ističući da u obrađenom razdoblju dugo nije bila diferencirana inženjerska od projektantske delatnosti. U iscrpnom izlaganju predstavila je delatnost trideset pet najistaknutijih graditelja, čije su biografije složene po azbučnom redu njihovih prezimena, budući da se njihova delatnost teško mogla razvrstati hronološki i stilistički. Svaka biografija ima dva odeljka, životni put i stručna delatnost.

Primat su dobili objekti i projekti vezani za Beograd, dok su dela ostvarena izvan srpske prestonice, kao i ona nastala između dva svetska rata, samo nabrojana. Dosijei su upotpunjeni pregledom objavljenih radova i glavnih izvora o delatnosti uglednih neimara. Ostali, manje značajni graditelji, zbirno su obrađeni u kraćem završnom poglavlju. Shodno skromnom fundusu dostupne građe i većoj vremenskoj distanci, osvrti na neimare iz razdoblja vazalne Kneževine Srbije kvantitativno zaostaju za dosijeima graditelja iz stručno razvijenijeg perioda Kraljevine Srbije (1882–1914). Fotografije i razglednice glavnih dela (od kojih je deo sada objavljen u koloru), uz niz arhitektonskih crteža, efektno potkrepljuju istoriografsko izlaganje.

U tipološkom pogledu, pregledna studija o beogradskim graditeljima ima dvojni, monografski i sintezni karakter. Njen preovlađujući monografski značaj ogleda se u činjenici da svestrano zaokružuje korpus saznanja o svojoj temi, kako u faktografskom, tako i u analitičkom pogledu. Sintezni karakter, zbog kojeg se često i smatra nezaobilaznim priručnikom, ogleda se u izboru teme, kompoziciji i načinu izlaganja, posvećenom razvoju arhitekture u obuhvatnijem vremenskom razdoblju. Po sadržaju knjiga se donekle može uporediti i sa leksikonsko-enciklopedijskim publikacijama, koje po obimu sistematizovanih dosijea ipak prevazilazi.

Kao istoriografska studija, monografija o graditeljima je plodno podstakla razvoj specijalističkih istraživanja različitih aspekata novijeg beogradskog neimarstva. Bremenom je prerasla u kultno delo naše umetničke istoriografije. Autorkina metodološka doslednost i strogost, striktno zadržavanje unutar diskursa istorije arhitekture, danas umnogome ugroženog narcizmom postistorijske hermeneutike, oslonjene na neizvorni metodološki eklekticizam, deluju otrežnjujuće i ohrabrujuće pred budućim istraživačkim izazovima.

Aleksandar Kadijević