Većina srpskih turista boravak u Tunisu koristi za kupanje i sunčanje, odlazak u Saharu, jahanje kamila i uživanje u oazi. Mnogi su se vratili oduševljeni sa željom da ponovo dođu u Tunis. Drugima su smetale kiše u toku septembra, kamile na razglednicama i muve pre i posle kiše. Malo njih zna, pogotovo mladih, da se u Tunisu nalaze velika srpska groblja. Na celoj Mediteranskoj obali severne Afrike: Tunisu, Alžiru i Maroku – ili, kako su se te arapske zemlje regionalno zvale, Magrebu.  

Najveća srpska groblja u Tunisu nalaze se u Bizerti i Menzel Burgibi.

Bizerta, grad na severu afričkog kontinenta, tokom decembra 1915, januara, februara, marta i aprila 1916. godine primila je veliki broj srpske vojske, koja se povlačila sa narodom pred Austrougarima, Nemcima i Bugarima preko albanskih gudura i stigla na Jadransko more. Dolaskom na albansku obalu Jadranskog mora, iscrpljeni, ranjeni, sa decom, postali su meta neprijateljski raspoloženih Arnauta. Srbi su umirali, po 300 njih na dan. Sporazumevanje saveznika o prevozu srpske vojske i naroda trajalo je dugo pa je na albanskoj obali umrlo od 35.000 do 45.000 Srba. Zbog sporosti evakuacije srpske vojske i naroda, tadašnja vlada i regent Aleksandar upućivali su apele saveznicima, ali samo je jedan bio presudan, i to onaj koji je bio upućen ruskom caru Nikolaju II Romanovu. Nikolaj II Romanov uputio je ultimatum Francuzima i Englezima početkom januara 1916. godine: „Ukoliko se srpska vojska odmah ne izbavi iz Albanije, Rusija raskida savez i sklapa separatni mir sa Nemačkom“. Ovo je bilo presudno pa je prvi francuski brod prihvatio srpsku vojsku i 27. decembra 1915. prevezen je samo gvozdeni 10. kadrovski puk „Odbrana Beograda“ sa pukovnikom Dragutinom Gavrilovićem i Druga šumadijska divizija sa 1000 vojnika drugog poziva. Do ultimatuma prebačeno je 12.000 vojnika i civila, a kasnijih meseci stizale su lađe prepune srpskih vojnika. U logoru Lazuaz (Tunis) prošlo je preko 60.000 vojnika. Na oporavku u periodu od 1915. do 1919. godine lečeno je u bolnicama grada Tunisa, Bizerte, Susa, Sidi Abdala (današnji Menzel Burgiba), zatim u Alžiru, gradu Alžiru, Oranu, Bonu i drugim mestima 41.153 srpska vojnika. Poslednji bolesnici, invalidi prebačeni su iz bolnice u Bizerti 18. avgusta 1919. godine brodom Crvenog krsta „Digetrouen“.

U Bizerti, Susu i gradu Tunisu od decembra 1915. do sredine avgusta 1919. godine umrla su u bolnicama od tifusa, malarije, promrzlina, ranjavanja i gladi 833 srpska vojnika. Mošti umrlih ratnika prenete su u spomen-kosturnicu na hrišćansko groblje u Bizerti.

Sidi Abdala, pored zaliva Ferivil, te 1915. godine imao je oko 1200 stanovnika. U naselju je postojala bolnica, kasarna i fabrika oružja. Dolaskom iznurenih srpskih vojnika nastalo je njihovo masovno umiranje. Sahranjeno ih je 1722 u periodu 1916–1918. godine. Nebrojno stanovništvo pomagalo je lekovima, hranom i medicinskom negom. O ovom groblju već godinama brine jedna tuniska porodica. Starica u nacionalnoj tuniskoj odeći sa sinom sačekuje potomke iz Srbije i tri puta vas poljubi, po srpski. Na ulazu u groblje nalazi se spomen-obeležje s kupolom visokom šest metara koja stoji na šest dorskih stubova. U sredini je sarkofag a sa strana dve urne koje simbolišu gde su sahranjeni srpski i francuski vojnici. Na kupoli nalazi se natpis na francuskom jeziku: „Francuzi i Srbi umrli za otadžbinu“ i na groblju 1722 krsta u vidu mača zabodena u zemlju sa ispisanim srpskim imenima i prezimenima.

Svaki dolazak srpske vojske u luku i pristanište u Bizerti bio je svečan. Iscrpljeni i bolesni srpski vojnici prolazili su pored ešalona francuske vojske postrojene u njihovu čast. Sumarene koji su dovozili srpske vojnike dočekivao je viceadmiral Emil Geprat, komandant Francuske vojske u Tunisu i gradonačelnik grada Tunisa. Njegova briga za Srbe bila je svakodnevna. Civile koji su pristizali u Bizertu slao je na oporavak u Marselj, Nant, Pariz i druge gradove Francuske. Admiral Geprat bio je omiljen među Srbima pa su ga zato i zvali „srpskom majkom“. Prilikom njegovog prvog dolaska u Beograd 1930. godine Srbi su ga na rukama izneli od železničke stanice do Slavije. Ulica kojom su ga nosili i danas nosi njegovo ime.

Ministarstvo za rad i socijalnu politiku Republike Srbije, kao i ambasada Republike Srbije u Tunisu, brine o srpskim grobljima. Svake godine potomci i poštovaoci solunskih ratnika i dobrovoljaca odlaze na ova groblja da odaju počast Srbima koji su tamo sahranjeni. Ne morate da budete potomak ovih ratnika, ali već kada ste u Tunisu poklonite se njihovim senima.

I tokom mediteranskih kiša srpska groblja u Bizerti i Menzel Burgibi su otvorena, a mrtvi nikuda ne idu. Obiđite ih.

Autorka je istoričar u Arhivu Jugoslavije