Nastojanja „Politike” da se konačno, šezdeset i tri godine kasnije, ustanovi mesto pokopa Dragoljuba Draže Mihailovića, koji je u sudskom procesu bio osuđen na smrt streljanjem 1946, konačno će možda dati rezultate.

Jedna od tajni novije srpske i jugoslovenske istorije bila bi razvejana, a time dosta istraživačke energije oslobođeno za rasplitanje nekih drugih, važnih nepoznanica iz naše dalje i bliže prošlosti.

Bez obzira na napore istorijske nauke da mukotrpno, na osnovu novih činjenica i saznanja, izgradi što istinitiju sliku o proteklim vremenima i događajima, u istorijskom sećanju naroda i predanju, često su oblikovane drugačije slike i predstave o određenim zbivanjima, što znatno doprinosi da pojedine tajne dugo traju, da određeni događaji u većoj ili manjoj meri budu mistifikovani.

U red takvih enigmi ulaze i mnogi atentati i politički motivisane likvidacije pojedinaca koji su se uzdigli iznad mnoštva i u određenom vremenu dali snažan lični pečat srpskoj istoriji.

Na neki način, to je moguće prepoznati i u svakojakim tumačenjima atentata na Zorana Đinđića 2003. godine.

Uprkos svemu onome što su utvrdile istrage i pravosuđe, bez obzira na presude, u narodu a onda i u medijima, opstojava tvrdnja da će pozadina atentata na Zorana Đinđića i mnogi konci koji su doveli do tog tragičnog događaja ostati u tami. Taman kao i u slučaju atentata na predsednika SAD, Džona Kenedija, izvršenog 1963, ili na švedskog premijera Ulofa Palmea 1986. godine.

Javno mišljenje se, dabome, često mršti i na naučne istine, što samo pogoduje dugotrajnom opstajanju tajni i mistifikacijama.

Nije srpska istorija nekakav izuzetak u odnosu na istoriju drugih evropskih i vanevropskih naroda čije su vođe takođe stradale u atentatima i političkim ubistvima, ali sećanje na te događaje izgleda da ovde pritiska duže i snažnije nego na drugim stranama.

Zbog toga, valjda, do danas traje teorija da je srpski kralj i car Dušan, u naponu snage, bio otrovan, što je bila posledica suptilne zavere čiji konci još nisu raspleteni.

Skrupulozni Vladimir Ćorović je pisao da ,,postoji predanje” da je car Dušan umro na jugu, a da su ,,naši romantičari iskitili to predanje, kazujući da je car umro na pohodu protiv Carigrada, na čelu jedne ogromne vojske, i da su ga Grci otrovali da bi spasli svoju otadžbinu.”

Ali, da ne idemo u tako daleku prošlost i da podsetimo na Karađorđa, koga je u zoru 13. jula 1817. ubio kum a nalogodavac, Miloš Obrenović, poslao voždovu glavu u Carigrad, u znak svoje lojalnosti Porti. I dalje lebdi pitanje koje su sve okolne i udaljenije evropske i svetske sile onog vremena trljale ruke zbog te Miloševe odluke, ko ga je sve i kako na to nedelo podsticao.

Knez Mihailo Obrenović pao je kao žrtva atentata 29. maja 1868. u Topčideru. Privatna zavera ili nešto drugo? Ova dilema u kolektivnom sećanju traje već 140 godina i neprekidno se obnavlja u javnosti.

U noći 29. maja 1903. poslednji Obrenović, kralj Aleksandar i njegova žena, kraljica Draga, ubijeni su u oficirskoj zaveri koja je u nasleđe ostavila dosta nepoznanica koje traju do danas.

Neke pripadnike oficirskog kora Srbije, pre svih one koji su bili bliskiji s Dragutinom Dimitrijevićem Apisom, Beč je po svaku cenu hteo da dovede u vezu i s atentatom u kome je Gavrilo Princip 28. juna 1914. ubio austrijskog nadvojvodu Franju Ferdinanda.

Beč je iskoristio taj događaj, pokrenuo pripremljenu ratnu mašineriju i napadom na Srbiju potpalio plamen Prvog svetskog rata.

U montiranom procesu, organizovanom u Solunu 1916, sudski je ubijen i naredne godine streljan Apis, da bi na obnovljenom sudskom procesu 1953. u Beogradu i on i drugi osuđenici bili su rehabilitovani.

Vrlo brzo pošto je 1. decembra 1918. osnovana Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, prateći deo političkog života postali su i atentati, jer su komunisti stavljeni van zakona.

Pokušan je atentat na kralja Aleksandra, a pripadnik bijeljinske Cr„vene pravde” u Delnicama je ubio ministra unutrašnjih dela Milorada Draškovića 21. jula 1921. godine.

Radikalski poslanik Puniša Račić je 20. juna 1928. u Narodnoj skupštini ubio poslanike Hrvatske seljačke stranke, Pavla Radića i Đuru Basaričeka, a ranio Stjepana Radića koji je od posledica atentata umro 8. avgusta. Ovaj zločin je pokrenuo složeni lanac zbivanja.

Kralj Aleksandar je 5. januara 1929. uveo samovlašće, Ante Pavelić je odmah emigrirao i osnovao ustašku organizaciju, a ona je otpočela s terorističkim akcijama. Kralj je postao njihova žrtva, u atentatu koji su izvršile ustaše i pripadnici VMRO. Italija i Mađarska su dale logističku podršku, ali razni izvori govore i o saradnji nemačke i sovjetske tajne službe u tom ubistvu.

U vreme velike konkordatske krize umro je 23/24. jula patrijarh srpski Varnava, a do danas je otvoreno pitanje da li je zaista umro zbog bolesti ili je otrovan i ko bi iza takve akcije mogao da stoji?

Iz godina posle Drugog svetskog rata do danas su otvorena pitanja o životnom kraju Milana Nedića (februar 1946) i Andrije Hebranga (1948) uprkos tome što je beogradski sud nedavno Hebranga rehabilitovao.

Pogibija Slobodana Penezića Krcuna 5. novembra 1964. još jedna je iz niza tajni naše novije istorije. U tom trenutku Penezić je bio predsednik srpske vlade, a od onda je široko rašireno uverenje da saobraćajna nesreća nije bila slučajna.

Nesumnjivo politički motivisan bio je atentat na ministra odbrane Pavla Bulatovića, koji je ubijen 7. februara 2000. godine, a njegove ubice do danas nisu otkrivene.

U ovom tragičnom i krvavom nizu našao se i Ivan Stambolić koji je pre Osme sednice obavljao najviše partijske i državne funkcije u Beogradu i u Srbiji. Otet je 25. avgusta 2000. a tri godine kasnije njegovi posmrtni ostaci su nađeni na Fruškoj gori.

Istraga i sud su o životnom kraju Ivana Stambolića i njegovim likvidatorima rekli su svoje, ali je uverenje dobrog dela javnosti da i u ovom atentatu i političkom ubistvu, kao i u drugim slučajevima, mnogo toga čeka da izađe na videlo.

U izvanrednim opisima svojih savremenika, Dragoljub Jovanović je naveo ove reči Jovana Dučića: „Kad Srbi ručaju, ili večeraju, pored mesa s jelovnika moraju da pojedu bar jednog zemljaka”.

Nimalo laskava, čini se da ova metafora dobro osvetljava onu dimenziju naše istorije, kulturološkog i političkog obrasca koji otvara prostor za obračun s protivnikom protivnikom po cenu života protivnika.