Protivrečna ili nejasna svedočanstva istorijskih izvora o samoj Kosovskoj bici 15/28. juna 1389. samo su dodatno doprinela gradnji najsnažnijeg, centralnog predanja srpske kulture.

Uprkos gotovo nebrojenim knjigama i naučnim prilozima koji razjašnjavaju sam boj koji se odvijao na brežuljcima kod Prištine, na sastavku reka Lab i Sitnica, snaga predanja kao da potvrđuje zaključak Jovana Cvijića da ko drži Kosovo, taj vlada ne samo Srbijom nego i centralnom balkanskom oblašću. Možda su Cvijićevi uvidi inspirisali Zbignjeva Bžežinskog da 1997. ide i dalje, jer je napisao da je „Balkan potencijalno geopolitička nagrada u borbi za evropsku supremaciju”.

Akademik Dimitrije Bogdanović je istorijski značaj Kosovskog boja uporedio sa Kulikovskom bitkom 1380, bitkom kod Poatjea 732, čak i sa bitkom u Termopilskom klancu 480. godine pre naše ere. Herojsko samožrtvovanje Miloša Obilića koji je ubio sultana Murata nije značilo i srpsku pobedu, došlo je do preokreta, uhvaćen je i pogubljen knez Lazar, a njegova herojska pogibija pokazala se paradoksalno kao izvor nove duhovne i političke snage.

Kosovska bitka je, po Bogdanovićevim rečima, za Srbiju ne samo poraz nego i pobeda; poraz u vojničkom i političkom smislu značio je započinjanje borbe za slobodu, za državnopravnu, ekonomsku i duhovnu obnovu, za „vaskrs države srpske”, kako će to formulisati Stojan Novaković. Odmah posle bitke počelo je stvaranje književnosti koja utvrđuje smisao istorijske poruke Kosovog boja i valorizuje istoriju srpskog naroda, u čijoj je svesti Lazareva pogibija dobila značenje mučeničke smrti za „carstvo nebesko” i duhovnog trijumfa u borbi za ideal hrišćanske civilizacije.

Vidovdan 1389. simboliše uzvišenu pobedu heroizma, moralni trijumf i žrtvu u ime viših ciljeva. Zato je za srpski narod Kosovo potvrda i pečat njegovog identiteta, ključ koji omogućava da se shvati poruka njegove istorije, to je veza sa autentičnom srpskom državnošću, Kosovo je steg nacionalne slobode. Kosovski spisi u crkvenoj književnosti, a kosovski ep u narodnom pesništvu od kraja 14. veka do danas izraz su te svesti. Zato Bogdanović naglašava da nije reč ni o kakvom „kosovskom mitu”, nego o istorijskom pamćenju i misli kojima se ostvaruje veza sa stvarnom istorijskom prošlošću.

Nasuprot Bogdanoviću, profesor Miodrag Popović je u knjizi „Vidovdan i časni krst” konstatovao da Vidovdan nije pominjan u prvim varijantama kosovske legende, već da je „s podržavljenjem predanja i veličanjem Lazarevog državotvornog lika” kosovski simbol došao u centar pažnje „kao dan definitivnog obračuna s Turcima”, tek krajem 19. i početkom 20. veka, kada se Kraljevina Srbija političkim sredstvima borila za pripajanje ondašnjih turskih teritorija.

Ne samo pesnici, piše Popović, već i drugi patrioti, javni radnici, novinari, političari, državnici i oficiri, sve više su govorili o osveti Kosova. U doba romantičara kosovski mit iz narodne poezije služio je nacionaloslobodilačkoj misli, ali je postepeno preinačavan, što je i dovelo do stvaranja novog, vidovdanskog kulta, zaključuje Popović. Dogodilo se to pod pritiskom političko-ekonomskih imperativa srpskog građanstva, prodiranja na jug i osvajanja Kosova, pa je u preinačenom mitu došlo do unutrašnjeg raslojavanja kosovskog mita.

Poetsko je ustupilo mesto konkretnoj nacionalnoj politici, stvaran je kult „po kome je bezmalo sve dozvoljeno, čak i nož”, konstatuje Popović. Zbog toga, uveren je on, novostvoreni vidovdanski kult predstavlja „nesumnjivo estetičku i humanističku degradaciju kosovskog mita”. Pri tome je vidovdanski kult okupio krajem 19. i u prvim decenijama 20. veka oko sebe ne samo srpsko građanstvo, nego i seljaštvo, što znači veliku većinu srpskog naroda. Nacija se ujedinila oko kosovskih heroja i drugih supstitucija vrhovnog paganskog božanstva, vezanog za dan belog Vida, boga rata.

Vidovdanski mit je, tvrdi Popović, „izmešao istorijsku zbilju sa mitskom realnošću, stvarnu borbu za slobodu sa sačuvanim paganskim sklonostima (osveta, klanje i prinošenje žrtve, oživljavanje herojskog pretka)”. Istorijski osmotreno, mit je bio neophodan kao faza u razvitku nacionalnog mišljenja, ali „kao trajno stanje duha, vidovdanski ’mit’ može biti i koban po one koji nisu u stanju da se iščupaju iz njegovih pseudomitskih i pseudoistorijskih mreža. U njima, za razliku od pesnika i nacionalnih ideologa iz epohe romantizma, savremena misao, duh čovekov, može doživeti novo Kosovo: intelektualni i etički poraz”, upozoravao je Miodrag Popović.