Usvim državnim penzionim sistemima veoma je važanodnos broja zaposlenih i broja penzionera. Pošto su sadašnji penzioneri za vreme svog radnog veka uplaćivali doprinose od kojih su isplaćivane penzije tadašnjim penzionerima, današnji zaposleni uplaćuju doprinose od kojih se finansiraju sadašnji penzioneri. Idealno je kada ima mnogo više zaposlenih u odnosu na broj penzionera jer se tako omogućava uplaćivanje niskih doprinosa i primanje pristojnih penzija.

Mnoge državesu prošle kroz period kada su pogodni demografski trendovi omogućavali da se plate zaposlenih opterete minimalno, a da penzioneri uživaju visok standard.

Proces koji je bio najpogodniji za takvu razmenu vezan jeza posleratni bebi-bum, kada je posle odlaganja rađanja za vreme ratnih godina, došlo do nezabeleženog rasta stanovništva u svetu, pa i kod nas. Ulaskom brojnih bebi-bumgeneracija na tržište rada u Srbiji omogućeno je plaćanje relativno niskih doprinosa za relativno mali broj penzionera.

Prema podacima popisa iz 1953. godine, nizak udeo penzionera i zaposlenih govori o socioekonomskim uslovima posleratnog društva. Ogroman deo stanovnika bavio sepoljoprivrednom proizvodnjom i živeo je na selu, tako da je vrlo mali broj stanovnika bio obuhvaćen socijalnim osiguranjem, a mali udeo penzionera je posledica nerazvijene privrede i niskog očekivanog trajanja života. Međutim, već sledeći popis pokazuje značajan porast broja zaposlenih, dok je udeo penzionera i dalje bio nizak. Procenat zaposlenih je vrlo intenzivno rastao do popisa 1971, a najintenzivniji rast je zabeležentokom sledeće decenije, tako da je 1981. u Srbiji 29 odstostanovništva bio zaposleno. Udeo penzionera u ukupnom stanovništvu je rastao ali manjim intenzitetom u odnosu na zaposlene. Ovaj period 1961–1981 je zapravo bio idealan za funkcionisanje penzionog sistema jerje udeo zaposlenih rastao mnogo brže od udela penzionera. Period između 1981. i 1991. je zapravo prelomni period kada je u pitanju dinamika odnosa ove dve grupe stanovništva. Tada se javljaju prve teškoće u funkcionisanju sistema, ali ni blizu onako ozbiljne kakve će biti u sledećoj deceniji. Ovaka kretanja su zapravo uvertira za negativne tendencije kojesu usledila tokom devedesetih (ratovi, sankcije, inflacija, sivaekonomija), tako da jeudeo zaposlenih u ukupnom stanovništvu na popisu 2002. pao za pet odstou odnosu na 1991.

Sredinom prošlog veka, dok je penzioni sistem još bio u začetku, broj zaposlenih na jednog penzionisanog je bio pet prema jedan, što je idealan odnos za funkcionisanje sistema sa tekućim finansiranjem. Početkom šezdesetihdostizao je šest prema jedan.Razlog za ovakav odnosje mali broj penzionera kao posledicaposleratnih mortalitetnih uslova. Do početka sedamdesetih, ovaj odnos je pao na prosečno 3,5 prema jedan, koliko je bio do početka osamdesetih godina. Ovo je period laganog rasta broja penzionera, ali i broja zaposlenih, jer su populaciono obimnije bebi-bumkohorte ulazile u radno sposobnu dob, a udeo zaposlenih je rastao brže od udela penzionera. Tokom sedamdesetihsistem jezapravo funkcionisao idealno jer je odnos broja penzionera i zaposlenih bio vrlo povoljan i iz demografskog i iz ekonomskog ugla.

Sledeću deceniju obeležava konstantan porast broja penzionera i stabilan broj zaposlenih, što je dovelo do smanjivanja broja zaposlenih na jednog penzionera. Tokom osamdesetih, broj zaposlenih na jednog penzionera je pao sa 3,5 na početku decenije na 2,5 koliko je bio 1990. što je bio signal da sistem upada u krizu. U poslednjoj deceniji prošlog veka broj zaposlenih se smanjujedok je udeo penzionera konstantno rastao, tako da je na početku ove decenijebilo 1,5 zaposlenih po penzioneru. Takav je odnos i danas, sa tendencijom daljeg smanjivanja s obzirom na trend starenja stanovništva i povećanja broja penzionera. Trenutna ekonomska kriza još više produbljuje probleme jer utiče na dalje smanjivanje broja zaposlenih, što kao posledicu ima dalje pogoršanje odnosa broja penzionera i zaposlenih.

Idealan odnos između dve komentarisane grupe postojao je, dakle, od sredine šezdesetih do kraja sedamdesetih, kada je napretkom u medicini i produžetkom životnog veka stanovnicima koji su dospeli do penzijepružena šansa da u njoj uživaju više godina nego bilo koja generacija posle njih. S druge strane, generacije rođene za vreme posleratnog bebi-bumasu ulazile u radno sposobnu dob, tako da je bilo više radnika nego ikada ranije. Ovakva demografska ravnoteža, pogodovala je i ekonomskom prosperitetu države. Međutim, produženje životnog veka se nije tu zaustavilo, tako da su sve sledeće generacije živele duže, dok je broj živorođenih počeo da opada. U periodu posle devedesetihvidimo da se broj penzionera skoro približava broju zaposlenih, što je vrlo zabrinjavajući trend, sa višestrukim ekonomskim i političkim posledicama.

*Demograf, Geografski institut ,,Jovan Cvijić”, SANU