Nedavno je na Filozofskom fakultetu u Beogradu obeleženo 50 godina od osnivanja prve katedre za sociologiju u Jugoslaviji. Trebalo bi skrenuti pažnju na ovaj jubilej osvrtom na sociološke generacije.

Prva generacija sociologa u Jugoslaviji istekla je iz inteligencije rođene do 1915.  Njen najveći deo formiran je pod uticajem raznovrsnih evropskih socioloških struja i prelomnih zbivanja kao što su Prvi svetski rat, Oktobarska revolucija i fašizam. U nju spadaju  M. Kosić,  D. Tomašić, Sl. Jovanović, A. Fiamengo, S. Vukosavljević,  R. Lukić i drugi. U teorijskom i idejnopolitičkom pogledu bila je šarolika: činile su je formalističke, psihologističke, klerikalne i marksističke struje. Ova sociološka generacija bila je deo stvaralačke inteligencije međuratne Jugoslavije, pretežno nacionalno orijentisane, koja je bila pomoćnik građanske klase u izgradnji kapitalizma.

Već naredna generacija bila je potpuno drugačije opredeljena  –  levičarski i anti nacionalistički. Čine je sociolozi-praksisovci,  uglavnom filozofski i marksistički usmereni, rođeni pretežno u dobu između 1915. i 1930. Iz ove generacije najznačajniji su R. Supek i V. Milić. Formativno iskustvo ove generacije bio je antifašistički rat i nakon rata sukob titoizma sa staljinizmom. Ovo je verovatno najobrazovanija generacija jugoslovenskih sociologa. Iz nje su istekli osnivači moderne jugoslovenske sociologije. Glavne istraživačke teme bile su: kritika istorijskog materijalizma, individualističko tumačenje Marksa, antietatizam, antikapitalizam, neposredna samoupravna demokratija i radnička klasa kao subjekt promena.

Treću generaciju čine šezdesetosmaši, sociolozi rođeni pretežno između 1940. i 1950. Za razliku od prethodne generacije, koja je po osnovnom obrazovanju bila pretežno filozofska, ova generacija je svoje doktorate stekla iz sociologije. U idejnopolitičkom smislu formirana je u globalnom studentskom protestu u drugoj polovini šezdesetih godina prošlog veka. Bio je to odlučni idejni otpor kapitalizmu i birokratizovanom socijalizmu. Stvaralačko jezgro ove generacije čine učenici praksisovskih sociologa na jugoslovenskim sociološkim katedrama i institutima. Već nakon Titove smrti delovi ove generacije skreću udesno, pa se javlja i kritika marksizma, odbrana nacije umesto radničke klase, a sve to u obnovljenom šarolikom liberalnom i konzervativnom idejnom sklopu.

Četvrta generacija jugoslovenskih sociologa (rođeni nakon 1960) formirana je u posletitovskom periodu. Ova antitotalitarna generacija se u formativnom dobu nacionalizuje, a nakon raspada SFRJ otvoreno skreće udesno: brani se kapitalizam, politički pluralizam i nacija. Istraživački prioriteti su joj civilno društvo, pravna država, nacionalni interes, kritika totalitarizma, legalizam, tranzicija. Ipak, za razliku od vršnjaka u drugim disciplinama, dobar deo sociologa iz ove generacije čine kritičari nacionalizma.

Petu generaciju čine rođeni od kraja sedamdesetih koji pripadaju tzv. i-mejl generaciji. Sociolozi iz ovog pokolenja još više su izdiferencirani. Osim toga, ova generacija sociologa razvija se u raznim pravcima u novim balkanskim državama. Ona je pod snažnim uticajem istraživačkih tema koje nameće EU. Nju nije formirao građanski rat, niti je burno reagovala na uvođenje kapitalizma. S obzirom na to da je usmerena relativistički i pluralistički, lakše prihvata konstruktivizam postmoderne, okrećući se od velike istorije ka privatnom životu i svakodnevici. Istraživačke teme grupišu se oko globalizacije, svakodnevice, rodnog identiteta, rizičnog i informatičkog društva. Opšti okvir poželjne vizije društva je „treći put” i kapitalizam EU.

Uprkos razlikama između pomenutih generacija postoji i kontinuitet. Po prirodi stvari svako naučno  ,,ostvarenje” podrazumeva nova  ,,pitanja”, te tako traži da bude  ,,prevaziđeno”  i da zastari. Kako je zapazio sociolog M. Veber ,,nije samo sudbina svih nas da jednom budemo prevaziđeni, već je to i cilj svih nas”.  Čak ni najveća originalnost u nauci ne znači i potpuni diskontinuitet sa prethodnicima. I. Njutn je priznao: ,,Ako i vidim dalje od drugih, to je zato što stojim na ramenima džinova”.  Jugoslavije više nema. Ali ostaje sociologija koja ne vodi uvek računa o tome. Zato kao nauka nema granica i produktivno zastareva.

profesor sociologije na Filozofskom fakultetu u Beogradu