ponedeljak, 19.11.2018. ✝ Verski kalendar € Kursna lista
Poslednja izmena 12:05
Srbi pre Nemanjića (2)

Srbi od VII do X veka

Prva dva veka srpske istorije predstavljaju jedno „mračno doba“, iz kog gotovo da nema nijednog istorijskog podatka o njima
Autor: Predrag Komatinačetvrtak, 07.06.2018. u 12:00
Црква Св. Петра и Павла из VIII века у древном Расу код Новог Пазара (Фото Викимедија/Pudelek)

To što su se Srbi našli na Balkanskom poluostrvu početkom VII veka nije, međutim, značilo i da su se našli u svetlosti istorijskih izvora. Prva dva veka srpske istorije predstavljaju jedno „mračno doba“, iz kog gotovo da nema nijednog istorijskog podatka o njima, što nije ni čudno, imajući u vidu da je to period iz koga čak ni u Vizantiji nije sačuvana nijedna savremena hronika ili istorija. Ipak, to je bio period koji je imao nesumnjivo veliki značaj za srpsku istoriju.

U to vreme završen je proces raseljavanja Srba na prostoru centralnog Balkana, tokom koga su naselili uske doline u slivovima reka Zapadne Morave, Ibra, Belog Drima, Lima, Drine i Bosne, gravitirajući ka istoku Moravskoj dolini, a ka severu Savi, dok su pojedine grupe Srba prešle visoki dinarski masiv i spustile se na obalu Jadranskog mora, gde su se organizovale u posebna srpska plemena – Neretljane između Cetine i Neretve, Zahumljane između Neretve i Dubrovnika, Travunjane između Dubrovnika i Boke Kotorske i Dukljane od Boke do Skadarskog jezera.

U vreme kada konačno izlaze iz senke istorijskih zbivanja, u IX veku Srbi važe kao „narod za koji se kaže da drži veliki deo Dalmacije“ u njenom rimskom smislu, između Jadrana, Save i Drine, koji su susedi Hrvatima Cetine i Livna, a na istoku se uspešno suprotstavljaju ekspanziji Bugara, dok srpska primorska plemena zauzimaju čitavu obalu Jadrana i susedna ostrva od ušća Cetine do Rumije, izuzev još uvek vizantijskih romanskih gradova Dubrovnika, Kotora, Bara i Ulcinja. Međutim, nije ceo prostor unutar opisanih granica bio tada naseljen Srbima. To je bio veliki prostor, ali planinski i nepristupačan, ispresecan visokim vencima Dinarskih planina. Unutar njega su Srbi zauzeli samo izolovane i međusobno udaljene rečne doline, kraška polja i plodne kotline, pogodne za zemljoradnju, dok su teško pristupačna planinska prostranstva ostala mahom nenaseljena.

U takvim manjim i izolovanim područjima Srbi su organizovali svoje osnovne teritorijalno-političke jedinice – župe (slovenska reč koja označava manju geografsku celinu, obično rečnu dolinu ili kotlinu oivičenu brdima i selima koja se nalaze u njoj), kojima su, kao čelnici u njima nastanjenih manjih grupa stanovništva, upravljali župani. O njima prvo svedočanstvo potiče iz priče Anala Franačkog kraljevstva o bekstvu panonskog kneza Ljudevita iz Siska 822. godine kod Srba, pri čemu je zloupotrebio gostoprimstvo i ubio svog domaćina, jednog od njihovih vođa, najverovatnije nekog srpskog župana, i zauzeo njegov grad. Župani su bili potčinjeni knezu (grč. ἄρχων, lat. dux) – koji je bio starešina i vladar čitavog naroda – i predstavljali su neposrednu vezu između njega i naroda po župama.

O tom odnosu rečito svedoči podatak zabeležen kod Konstantina Porfirogenita, kako su Bugari, krenuvši u pohod protiv srpskog kneza Zaharije početkom X veka, pozvali srpske župane da izađu pred njih i prime Časlava, koga su vodili sa sobom, za novog kneza. Kao i drugde u ranosrednjovekovnoj Evropi, srpska „država“ tog vremena nije podrazumevala vladavinu nad teritorijom, nego nad narodom, tako da je srpska politička organizacija obuhvatala samo ona područja koja su bila naseljena srpskim stanovništvom, dok su nenaseljena područja bila izvan nje, te „država“ nije imala jasno utvrđene granice.

Srpski kneževi su poticali iz loze onog kneza koji je doveo Srbe na Balkansko poluostrvo u vreme cara Iraklija. Kao i njegovo, i imena njegovih prvih naslednika već su bila izbledela iz sećanja do vremena cara Konstantina Porfirogenita, koji je sredinom H veka zabeležio podatke iz istorije srpske kneževske porodice. Prvi po imenu poznati knez iz njihove loze bio je Višeslav, čija vladavina pripada drugoj polovini VIII veka. Njega je nasledio sin Radoslav, njega potom sin Prosigoj, a njega sin Vlastimir, sa kojim podaci o događajima iz srpske istorije konačno postaju bogatiji. Nije poznato gde je bilo sedište vlasti ovih najranijih srpskih kneževa, ali se u vreme Vlastimirovih sinova i unuka kao glavni među srpskim gradovima pominje Dostinika, Destinikon (grč. Δοστινίκα, Δεστινίκον), koji se identifikuje sa Drsnikom u Metohiji (pored Kline).

Srpski kneževi su poticali iz loze onog kneza koji je doveo Srbe na Balkansko poluostrvo u vreme cara Iraklija. Kao i njegovo, i imena njegovih prvih naslednika već su bila izbledela iz sećanja do vremena cara Konstantina Porfirogenita

Tom najranijem periodu po svoj prilici pripada i pokrštavanje Srba. Iako nije izvesno da je misiju širenja hrišćanstva među njima organizovao već car Iraklije (610–641), taj proces jeste počeo veoma rano, jer podataka o delovanju hrišćanske crkve među Južnim Slovenima ima već s kraja VII i iz sredine VIII veka. Okončan je svakako do sredine IX veka, kada se u porodici tadašnjeg srpskog kneza Mutimira javljaju prvi članovi koji nose hrišćanska imena – njegov sin Stefan i sinovac Petar. Iz tog vremena potiče i zlatni pečatnjak Mutimirovog brata Strojimira, koji sadrži predstavu krsta i oko nje natpis Κύριε βοήθει Στρωίμιρ (Gospode, pomozi Strojimiru).

Istom Mutimiru se 873. godine jednim pismom obratio i tadašnji papa Jovan VIII, pozivajući ga da svoju zemlju „sledeći običaju predaka“ podloži jurisdikciji novog panonskog episkopa, Sv. Metodija. Mnogobrojni argumenti ukazuju na to da glavna zasluga za evangelizaciju Srba pripada Rimskoj crkvi i njenim misionarima koji su dolazili u srpske zemlje iz primorskih gradova. O tome svedoče najstariji hrišćanski pojmovi u srpskom jeziku, koji potiču iz latinskog jezika (npr. oltar < altare), najraniji sloj hrišćanskih toponima, kao i prisustvo nekih praznika u verskom kalendaru srpskog naroda koji po svojim datumima odgovaraju kalendaru Rimske crkve, kao što su Vidovdan, Miholjdan, Mratinjdan. Najznačajnije materijalno svedočanstvo perioda hristijanizacije srpskog naroda jeste najstariji hrišćanski hram u srpskoj zemlji, crkva Sv. Petra u drevnom Rasu kod Novog Pazara.

Prvi poznati događaj iz političke istorije Srba bio je već pomenuti dolazak panonskog kneza Ljudevita, izbeglog iz svoje prestonice Siska pred franačkom vojskom, među Srbe 822. godine. Ljudevit je zloupotrebio gostoprimstvo koje su mu Srbi pružili, pa je ubio jednog od srpskih župana i zavladao njegovim gradom, da bi zatim pobegao kod Hrvata, gde je već naredne godine ubijen. Ti događaji su se odigrali na zapadnim srpskim područjima, negde u Bosni, u susedstvu Ljudevitove Panonije i Hrvata. Ipak, najznačajniji događaji srpske istorije IX i X veka odvijaće se na istočnoj strani srpskog prostora i biće u vezi isključivo sa njihovim odnosima sa Bugarima.

Bugari su bili narod hunskog porekla, koji se 680. godine smestio na krajnjem severoistočnom obodu Balkanskog poluostrva, između donjeg Dunava i Crnog mora, gde su uspostavili nezavisnu i dobro organizovanu političku zajednicu. U prvoj polovini IX veka došlo je do njihove velike ekspanzije, tokom koje su napadali Carigrad i zagospodarili mnogim slovenskim plemenima na Balkanu i ostacima Avara u Panonskoj niziji. Tada su pod svoju kontrolu stavili i Moravsku dolinu i Beograd, što ih je dovelo i u neposredan dodir sa Srbima.

Prema podacima koje je zabeležio Konstantin Porfirogenit, bugarski kan Presijam (836–852) zaratio je protiv Srba, kojima je u to vreme vladao knez Vlastimir, želeći da ih potčini. Međutim, njegovo trogodišnje ratovanje protiv Srba nije mu donelo ništa osim velikih gubitaka u ljudstvu. Kada je 852. godine umro, nasledio ga je sin Boris (852–889), koji je posle nekog vremena rešio da osveti očev poraz i ponovo napao Srbe, ali je i njegov napad bio bezuspešan. Srbi, kojima su tada već vladali Vlastimirovi sinovi Mutimir, Strojimir i Gojnik, porazili su ga i čak zarobili njegovog sina Vladimira sa dvanaest velikih boljara, što je prisililo Borisa da sklopi mir.

Taj drugi srpsko-bugarski rat se najverovatnije vodio oko 863/864. godine i bio je deo širih vojno-političkih zbivanja na prostoru srednjeg Podunavlja, u vezi sa bugarsko-hrvatskim ratom i nastojanjima Vizantije da uzdrma bugarsko-franački savez protiv Velike Moravske i kulturno okretanje Bugara Rimu.

Za srpsku istoriju i kulturu od posebnog značaja bilo je delovanje vizantijske prosvetiteljske misije solunske braće Konstantina (Ćirila) i Metodija u Velikoj Moravskoj od 863. godine, koji su tamošnjim Slovenima doneli vlastito pismo i prevode vizantijskih crkvenih i političkih spisa

Braća Mutimir, Strojimir i Gojnik su posle smrti svoga oca kneza Vlastimira vladala zajedno, međusobno podelivši zemlju. Međutim, nedugo posle pobede nad Bugarima nastali su među trojicom braće kneževa unutrašnji razdori i najstariji od njih, Mutimir, sam je preuzeo vlast, a ostalu dvojicu, Strojimira i Gojnika, sa Strojimirovim sinom Klonimirom, proterao je u Bugarsku. Kod sebe je zadržao samo Gojnikovog sina Petra, ali je i on  uskoro pobegao od njega i sklonio se kod Hrvata. To se dogodilo negde između 863/864. i 873. godine, kada se papa Jovan VIII svojim pismom obraća samom Mutimiru. Njegovu samostalnu vladavinu obeležio je niz značajnih događaja.

Kada je 867. carsku vlast u Carigradu preuzeo Vasilije I Makedonac (867–886), Arabljani iz južne Italije su napali dalmatinske gradove i opseli Dubrovnik, čiji su se stanovnici obratili novom caru za pomoć. Car je poslao flotu pod zapovedništvom velikog drungarija (zapovednika mornarice) Nikite Orife, koja je naterala Arabljane da podignu opsadu i da se povuku. Time je obnovljena vizantijska pomorska kontrola na Jadranskom moru, koja je prethodnih decenija bila delimično zapostavljena. Uspesi carske flote na istočnoj obali Jadrana omogućili su da se tamošnji stanovnici iskoriste kao pomoćni odredi u zajedničkoj vizantijsko-franačkoj opsadi arabljanskog Barija, koja je usledila 870–871. godine. U njoj su, prema Porfirogenitu, uz Hrvate učestvovali i stanovnici dalmatinskih gradova i pripadnici srpskih plemena.

Vizantijska država je u to vreme bila veoma angažovana i na polju kulturne i verske ekspanzije. Godine 864. uspela je da prisili Bugare da konačno prime hrišćanstvo njenim posredstvom i trajno ih uključi u svoj kulturni krug. Za srpsku istoriju i kulturu od posebnog značaja bilo je delovanje vizantijske prosvetiteljske misije solunske braće Konstantina (Ćirila) i Metodija u Velikoj Moravskoj od 863. godine, koji su tamošnjim Slovenima doneli vlastito pismo i prevode vizantijskih crkvenih i političkih spisa, čime su udarili temelj slovenskoj pismenosti i književnosti, koja je ubrzo našla svoje mesto i kod Srba i dala pečat njihovoj tradiciji i kulturi. Nakon smrti Konstantina – Ćirila u Rimu 869. godine, Metodije je nastavio njihovu delatnost, kao episkop Panonije između 870. i 885. godine, a papa Jovan VIII (872–882) pokušao je da njegovu episkopsku jurisdikciju 873. godine proširi i na srpska područja, radi čega je pisao knezu Mutimiru da se „sledeći običaje predaka“ stavi pod nadležnost Metodijeve Panonske episkopije.

S druge strane, i Carigradska patrijaršija je u to vreme širila područje svoje nadležnosti, naročito kada je 870. godine potčinila celokupnu novouspostavljenu crkvu u Bugarskoj, uključujući i područje Beograda i Moravske doline, gde je osnovala Moravsku mitropoliju. Mutimir je ostao na vlasti sve do 891. godine. Imao je tri sina – Pribislava, Brana i Stefana, od kojih ga je nasledio najstariji.

Međutim, Mutimirova smrt dala je priliku potomcima njegove braće, Strojimira i Gojnika, koje je on bio proterao iz zemlje, da pokušaju da osvoje vlast u Srbiji. Tako je već naredne, 892. godine, Petar, sin Gojnika, došao iz Hrvatske, proterao Pribislava, Brana i Stefana, koji su pobegli takođe u Hrvatsku, i preuzeo vlast. On je uspeo da je zadrži sve do 917. godine, pošto je uspešno suzbio pokušaj Mutimirovog sina Brana da preuzme vlast i oslepeo ga 895, i Klonimira, sina Strojimirovog, koga je porazio i ubio 897. godine. Negovao je dobre odnose sa vizantijskim carem Lavom VI (886–912), ali i sa novim bugarskim vladarem Simeonom (893–927), sa kojim je sklopio mir, ali i kumstvo. Tokom njegove vladavine došlo je do izbijanja velikog vizantijsko-bugarskog rata koji će potrajati od 913. do 927. godine i presudno uticati i na sudbinu Srba i njihove kneževske porodice.

U vreme bitke kod Anhijala 917. godine, jedne od najznačajnijih u tom ratu, srpski knez Petar se povezao sa vizantijskom stranom i sastao se sa tadašnjim vizantijskim strategom Drača Lavom Ravduhom. Zahumski knez Mihailo Viševčić, koji je bio u dobrim odnosima sa bugarskim vladarem, dojavio je Simeonu kako Vizantinci podmićuju srpskog kneza da u savezu sa Mađarima napadne Bugare. Zbog toga je Simeon poslao svoje vojskovođe da napadnu srpskog kneza, zarobe ga i odvedu u Bugarsku, gde je u zarobljeništvu i umro. Srpski presto preuzeo je Pavle, sin Brana, koji je u početku vladao kao bugarski štićenik. Zbog toga je novi vizantijski car Roman I Lakapin (920–944) protiv njega poslao njegovog brata od strica, kneževića Zahariju, sina kneza Pribislava, koji je tada živeo u Carigradu, da preuzme vlast.

Međutim, Zaharijina akcija nije bila uspešna i on je kao Pavlov zarobljenik poslat u Bugarsku. Tri godine posle toga, oko 923, Pavle se okrenuo protiv Bugara, pa je tada Simeon poslao Zahariju protiv njega. On je tada imao više uspeha – proterao je Pavla i preuzeo vlast. Međutim, ubrzo se i on okrenuo protiv Bugara, uspostavivši ponovo veze sa carem Romanom. Dvojica Simeonovih vojskovođa poslatih protiv njega pretrpeli su poraz i izgubili život, a njihove glave i zaplenjeno oružje iz bitke Zaharija je poslao kao trofeje caru u Carigrad. No, Simeon je ubrzo poslao novu, veću vojsku, uz koju se nalazio i srpski knežević Časlav, sin Klonimira.

Pred tom vojskom Zaharija je napustio zemlju i pobegao u Hrvatsku. Bugari su pozvali srpske župane da izađu pred njih, tobož da prime Časlava za novog kneza, ali su ih na prevaru zarobili i odveli u Bugarsku. Zatim su opustošili čitavu zemlju i porobili mnogi narod, koji su sa sobom odveli u Bugarsku, dok je jedan deo uspeo da izbegne u Hrvatsku. Svoje izlaganje o tim događajima Porfirogenit završava konstatacijom kako je tada zemlja ostala pusta. To se po svoj prilici dogodilo 925. ili 926. godine, neposredno pre nego što su se Bugari sukobili sa Hrvatima i pretrpeli poraz, malo pre Simeonove smrti, maja 927. godine.

Travunija je još od sredine IX veka bila pod vlašću kneževa koji su poticali od Krajine, sina travunskog župana Beloja, oženjenog kćerkom srpskog kneza Vlastimira, i koji su, prema Porfirogenitu, uvek bili pod vrhovnom vlašću srpskog kneza

Smrt cara Simeona 927. godine dovela je do naglog slabljenja Bugarske i prisilila njegovog naslednika Petra (927–969) da sklopi mir sa Vizantijom. U tim promenjenim okolnostima stekli su se i uslovi za obnovu Srbije. Oko 934. godine, nekih sedam godina posle njenog uništenja od strane Simeonove vojske, u Srbiju je iz bugarske prestonice Preslava došao srpski knežević Časlav, sin Klonimira, sina Strojimirovog, i jedne bugarske plemkinje, koji se rodio i sve vreme živeo u Bugarskoj. Prema Porfirogenitu, on i njegova četvorica pratilaca u zemlji nisu našli nikog do pedesetak samaca bez žena i dece. Uz pomoć bogatih darova, saradnje i dobročinstava vizantijskog cara Romana Lakapina, kome se obavezao na odanost, Časlav je uspeo da organizuje život u zemlji, da je obnovi i ponovo naseli izbeglim stanovništvom i da se učvrsti kao knez.

Časlav je poslednji srpski knez o kome piše Porfirogenit, tako da se po svemu sudeći i dalje nalazio na vlasti u Srbiji u vreme kada je učeni car sastavljao 32. poglavlje svog spisa De administrando imperio, oko 949/950. godine. Porfirogenit ističe izuzetno dobre odnose i blagonaklon stav vizantijskih careva prema Časlavu, pa se može reći da je njegova vladavina u drugoj četvrtini H veka, u uslovima trajnog mira na Balkanu, zaista bila period obnove i uspona.

Simeonovo uništenje Srbije 925. ili 926. godine dovelo je i do promene političke orijentacije njegovog dotadašnjeg saveznika, zahumskog kneza Mihaila. Već 925. on učestvuje, kao predstavnik Srba, na crkvenom saboru u Splitu, na kome su rešavana pitanja crkvene organizacije u dalmatinskim gradovima i na hrvatskom i srpskom prostoru, a 926. kao vizantijski vazal izvodi smeo pomorski napad na grad Sipont u južnoj Italiji, da bi se povezao još čvršće sa carigradskim dvorom i od cara dobio visoko dostojanstvo antipata i patrikija (dvorska počasna titula). Travunija je još od sredine IX veka bila pod vlašću kneževa koji su poticali od Krajine, sina travunskog župana Beloja, oženjenog kćerkom srpskog kneza Vlastimira, i koji su, prema Porfirogenitu, uvek bili pod vrhovnom vlašću srpskog kneza. Paganija, za koju je zabeleženo da je bila podređena srpskom knezu Petru, krenula je putem veće samostalnosti, dok o kneževini Dukljana još uvek nema značajnijih podataka.

Iz istog vremena datiraju i prvi podaci o crkvenoj organizaciji srpskih zemalja. U vreme bugarskog cara Petra (927–969) autokefalna Bugarska crkva, osnovana 880. godine, obuhvatala je ne samo episkopije gradova u Moravskoj dolini već i episkopiju grada Rasa u unutrašnjosti Srbije. Na crkvenim saborima u Splitu 925. i 928. godine pominju se episkopije dalmatinskih gradova u susedstvu srpskih kneževina, Dubrovnika i Kotora, kao i episkopija u Stonu, na području Zahumlja, kao deo Splitske arhiepiskopije.

Međutim, već sredinom H veka od nje se izdvojila posebna arhiepiskopija sa sedištem u Dubrovniku, koja je osim Dubrovnika obuhvatala i Kotor i područje srpskih kneževina Travunije i Zahumlja, sa episkopijama u Stonu i Trebinju. Episkopija Duklje navodi se u drugoj polovini X veka, uz episkopije primorskih gradova Bara, Skadra, Drivasta, Pilota i Gradca (Budve), kao deo Dračke mitropolije Carigradske patrijaršije, ali njena crkvena pripadnost pre toga nije poznata.

U sledećem nastavku: Doba vizantijske dominacije u drugoj polovini X i prvoj polovini XI veka

PrethodnoDoseljavanje Srba na Balkansko poluostrvo


Komentari18
ce438
Molimo vas da sе u komеntarima držitе tеmе tеksta. Rеdakcija Politikе ONLINE zadržava pravo da – ukoliko ih procеni kao nеumеsnе - skrati ili nе objavi komеntarе koji sadržе osvrtе na nеčiju ličnost i privatan život, uvrеdе na račun autora tеksta i/ili članova rеdakcijе „Politikе“ kao i bilo kakvu prеtnju, nеpristojan rеčnik, govor mržnjе, rasnе i nacionalnе uvrеdе ili bilo kakav nеzakonit sadržaj. Komеntarе pisanе vеrzalom i linkovе na drugе sajtovе nе objavljujеmo. Politika ONLINE nеma nikakvu obavеzu obrazlaganja odluka vеzanih za skraćivanjе komеntara i njihovo objavljivanjе. Rеdakcija nе odgovara za stavovе čitalaca iznеsеnе u komеntarima. Vaš komеntar možе sadržati najvišе 1.000 pojеdinačnih karaktеra, i smatra sе da stе slanjеm komеntara potvrdili saglasnost sa gorе navеdеnim pravilima.

Ташко Васиљев
Сасвим је погрешно мислити да су Византијци-Грци Ћирило и Методије прерадили грчко писмо да би описменили Словене. Писмо је у том времену било инструмент покрштавања, а не описмењивања. Описмењивање је оно што су комунисти радили 1946. са великим бројем неписменог становништва на подручју Југославије.
Miloš
Kako rekoh, krv nije voda. U toku istorije, ako već gledamo to što je najmanje u nama izražen slovenski gen, a to je zato što su se Sloveni (tj. Srbi) mešali sa tadašnjim narodima. Dalje je taj proces se odvijao među "elitom", dok u današnje doba globalizacije, neoliberalizma, i nažalost otvorenih granica sa crncima, arapima, i pokojim iz zapadnog sveta. S Kinezima ne, jer se oni drže sebe. Tako da kultura, jezik, preci, etnička pripadnost, genetika, to su sve zajedno odlike jednog naroda.
Миљуш
И опет ни слова о Вишеслављевој крстионици, најстаријем споменику хришћанства у Срба
Anabela
Doseljavanje u vreme cara Iraklija je cinjenica, ali je takvih doseljavanja bilo i pre posle toga. Srbi su ziveli u Podunavlju u doba Iraklija. Kada to budu objavili nemacki i engleski istoricari, prihvatice i nasi zvanicni istoricari. Kod nas je drustvena nauka odavno poltronska i kukavicka.
Vladislav Marjanovic
Cela istorija, i stara i nova, je jedno beskonacno mracno doba o cijem se stvarnom razvoju malo zna, jer istoriju pisu (i brisu) elite kako bi legitimirale svoje najcesce prljave interese (zedj za bogacenjem i za vlascu). To je konstanta koja prati covecanstvo jos od najstarijih vremena, a sve ostalo uz propratne -izme, cemu nas uce i cemu nasedamo, nije nista drugo do propaganda. Najveci problem za istorijsku nauku jeste kako dokuciti sta iza mitova stoji, pa tako pokusati da se shvati kako su se dogadjaji razvijali. Pomoc drugih nauka, recimo genetike, je dragocena jer pokazuje (i potvrdjuje) ono sto se znalo (ako se smelo da se tvrdi): da velikih narodnih kretanja nema. Seobe su vrsile manje grupe koje su nametale svoju prevlast, kulturu i jezik, na odredjenoj teritoriji cije se vecinsko stanovnistvo nije menjalo. To treba znati, ali ne i zloupotrebljavati manipulisanjem sa kolektivnim identitetima.

PRIKAŽI JOŠ

Komentar uspešno dodat!

Vaš komentar će biti vidljiv čim ga administrator odobri.

Početna /

Arhiva Impresum O nama Kontakt Pretplata Oglašavanje Pravila korišćenja Biznis Klub Pravila o privatnosti

Prijavite se na našu mailing listu

* Obavezna polja