subota, 11.07.2020. ✝ Verski kalendar € Kursna lista
utorak, 31.12.2019. u 14:00 Andrijana Cvetićanin
BELEŠKE S PUTA: PALE

Od šumarskog sela do uređene varoši

Mesto okruženo masivnim planinama, na izvorištu Paljanske Miljacke koja sa Mokranjskom stvara poznatiju Miljacku, pre jednog veka bilo je naseobina šumara i drvoseča, a danas je uzavreo gradić
поглед на пале с 1.300 метара надморске висине, с обронака равне планине (Фото FVS)

Od prvog popisa stanovnika u seocu ušuškanom u dolini okruženoj masivnim vrhovima Romanije, Gosine, Ozrena, Trebevića, Ravne planine i Jahorine protekle su 124 godine. Pale su, po austrougarskim spisima iz 1895. godine, imale samo 483 stanovnika. Najveći broj bavio se poljoprivredom i šumarskim zanatima.

Vek i dve i po decenije kasnije Pale su uređeno mesto sa više od 23.000 stanovnika, privremena adresa za nekoliko hiljada akademaca iz drugih mesta ne samo Republike Srpske, Bosne i Hercegovine već i Srbije i Crne Gore.

Spomenik Starini Novaku (Foto A. C.)

Trase pruge kroz guste četinarske i listopadne šume, preko koje se nekada izvlačilo drvo, danas su uređene skijaške staze, a u centru grada na trgu nazvanom Olimpijski park od prošlog leta stoji upravo od drveta izrezbareni spomenik Starini Novaku, junaku s ovih prostora.

Za poreklo imena, kako priča Vladimir Klačar iz Turističke organizacije Opštine Pale, postoji nekoliko objašnjenja. Najčvršće je ono, sa uporištem u materijalnim i istorijskim dokazima, da je čitav kraj nazivan po posedima plemićke loze Pavlović, čiji pad korespondira sa padom Bosne 1463. godine. Ustaljenog naziva tokom turske vladavine Vilajet Pavli, u 19. veku, tačnije 1877. godine prvi put se kao Pale pominje u kartama.

– Usmene legende kažu da je narod ovu oblast tako nazvao jer su navodno Turci često palili vatre, ali se pripoveda i da je iako na zavidnoj nadmorskoj visini, na 830 metara je centra grada, nekad ovde bila močvara. Na latinskom se močvara kaže „palus” – priča naš sagovornik.

Dok se danas, na kraju druge decenije 21. veka, slučajni i namerni posetilac šeta čistim i uređenim trotoarima, prostranim trgovima i glavnom šetačkom zonom, teško mu je da zamisli da je nekada ovde bila močvara ili maleno šumarsko selo. U jednom trenutku kada je industrijalizacija bila u punom zamahu početkom 20. veka, između dva rata, radilo je čak 27 pilana!

Ovovremene slike su drugačije. U kafićima mladi sede i ćaskaju, vremešniji stanovnici šetaju sa unucima ili nose u rukama pazare iz radnji, sa pijace. Sredovečni Paljani užurbano prolaze u skladu sa svojim dnevnim obavezama.

Vernici redovno svraćaju u dva velika verska objekta u samom centru. Prvi je Crkva Uspenja Presvete Bogorodice izgrađena 1909. godine, a danas zaštićeni nacionalni spomenik u BiH. Drugi, Hram Sabora Svetog Arhangela Gavrila, koji dominira prostranim trgom sazidan je vek kasnije, 2008. godine. U neposrednoj blizini su zgrade tri od četiri fakulteta koji pripadaju Univerzitetu Istočno Sarajevo: Filozofski, Pravni i Ekonomski. Fakultet fizičkog vaspitanja i sporta je malo dalje.

Crkva uspenja presvete Bogorodice sazidana je 1909. godine (Foto FVS)

U periodima razvoja i mira, početkom 20. veka, naročito u razdoblju između dva svetska rata, Pale su postale omiljena destinacija obrazovanijih i imućnijih Sarajlija. U mestu gde izvire Paljanska Miljacka čije vode s Mokranjskom istoimenom planinskom rečicom stvaraju reku sa ušćem u Bosni, boravilo se najviše tokom leta. Pale je okruženo impozantnim šumama i može da se diči čistim vazduhom, temperaturama koje su do desetak stepeni niže u najvrelijim letnjim danima. Građeni su letnjikovci, a nakon Drugog svetskog rada vikendice.

Vihori dva svetska rata, nažalost, ostavili su za sobom žrtve među stanovništvom. I onaj poslednji, lokalni, s početka devedesetih godina. Ali je taj u Pale doveo hiljade izgnanika sa svojih ognjišta iz drugih delova Bosne i Hercegovine, do tada jedne od šest jugoslovenskih republika. U tom ratnom periodu Pale su u jednom trenutku bile sedište administracije Republike Srpske dok Banjaluka nije dobila status najvećeg centra RS-a.

Četvrt veka nakon ratnih devedesetih, Pale su sve češće „na meti” turista. Smeštene na važnoj saobraćajnoj trasi između Sarajevske kotline i Podrinja, u predvorju Jahorine i Ravne planine, ski-centara regiona, privlače naročito ljubitelje prirode i sporta. Kako kaže Vladimir Klačar, avanturistima su zanimljive pećine poput Orlovače, Novakove, Popove pećina, slapovi Paljanske Miljacke, uređene šumske staze za šetanje tokom letnjih meseci i, naravno, skijašima koji zimi rado dolaze na izlet.

 Cekovića kuća (Foto FVS)

Cekovića kuća

U delu Pala koje se naziva Krivodole nalazi se jedna od najstarijih zdanja – Cekovića kuća. Spratni objekat zidan je od 1902. do 1915. godine, a od 2004. proglašen je nacionalnim spomenikom BiH i potpuno je rekonstruisan 2007. godine. Danas je u ovoj kući smeštena Galerija likovne kolonije Pale.

Više nema potomaka prvog Cekovića, Petra, koji se sredinom 19. veka tu doselio iz Bijelog Polja u Crnoj Gori. Kuću je zidao Petrov sin Rista, iz braka sa sarajevskom udovicom Jovankom Hadžimarković. Osim njega imali su još četvoro dece.

Risto, rođen 1865, bio je poput oca uspešan trgovac i u braku s Mostarkom Vasilijom Đokić. Porodični letnjikovac krasi drvena veranda na jugoistočnoj strani i prizemlje koje je u skladu sa tadašnjim graditeljski standardima izrađeno od masivnog kamena. Samo dvoje Ristine dece preživelo je Drugi svetski rat. Kćerka Milojka, učiteljica, počela je još 1984. godine da poklanja predmete iz lične zaostavštine Zemaljskom muzeju u Sarajevu. Do 1995. na njenoj darovnoj listi našlo se 80 predmeta, od nošnji i nakita do tekstilnog pokućstva. Testamentom je kuću sa nameštajem zaveštala Mitropoliji Dobrobosanskoj.

Komentari0
bb7c8
Molimo vas da sе u komеntarima držitе tеmе tеksta. Rеdakcija Politikе ONLINE zadržava pravo da – ukoliko ih procеni kao nеumеsnе - skrati ili nе objavi komеntarе koji sadržе osvrtе na nеčiju ličnost i privatan život, uvrеdе na račun autora tеksta i/ili članova rеdakcijе „Politikе“ kao i bilo kakvu prеtnju, nеpristojan rеčnik, govor mržnjе, rasnе i nacionalnе uvrеdе ili bilo kakav nеzakonit sadržaj. Komеntarе pisanе vеrzalom i linkovе na drugе sajtovе nе objavljujеmo. Politika ONLINE nеma nikakvu obavеzu obrazlaganja odluka vеzanih za skraćivanjе komеntara i njihovo objavljivanjе. Rеdakcija nе odgovara za stavovе čitalaca iznеsеnе u komеntarima. Vaš komеntar možе sadržati najvišе 1.000 pojеdinačnih karaktеra, i smatra sе da stе slanjеm komеntara potvrdili saglasnost sa gorе navеdеnim pravilima.

Komentar uspešno dodat!

Vaš komentar će biti vidljiv čim ga administrator odobri.

Prijavite se na našu mailing listu

* Obavezna polja