ponedeljak, 17.02.2020. ✝ Verski kalendar € Kursna lista
Poslednja izmena 22:33
IZ STARIH RIZNICA

Senke nad ruskim zastavama

Ruska Crkva Sv. Trojice u Beogradu imala je prilično uzbudljivu istoriju, ali jedina njena do danas nerazjašnjena „tajna” jeste sudbina zastava ruskih pukova koje su do 1944. godine bile tu izložene
Autor: Branko Bogdanovićutorak, 31.12.2019. u 20:29
Руска Црква Св. Тројице непосредно након освећења 1925. године, изглед цркве данас (Фотографије архива Б. Богдановића)

Serija „Senke nad Balkanom” Dragana Bjelogrlića i Stevana Koprivice pobudila je interesovanje za rusku Crkvu Sv. Trojice u Beogradu i navodno blago skriveno u njenim temeljima. Istina je da je crkva imala prilično uzbudljivu istoriju, ali sve njene „tajne” poznate su još od početka izgradnje. Jedino što do danas nije potpuno razjašnjeno jeste sudbina zastava ruskih pukova koje su do 1944. godine bile izložene u ovom sakralnom objektu.

Naime, nakon početka Srpsko-turskog rata, u drugoj polovini aprila 1876. godine, ruski dobrovoljci, predvođeni generalom Mihailom Černjajevim (1828–1898), doneli su iz Sankt Peterburga u Beograd poljsku montažnu crkvicu dimenzija 20 h 8 metara, konstrukcije od metalnih šipki, prekrivene platnom, sa drvenim ikonostasom i svim regalijama potrebnim za službu. Podignuta je na Velikoj pijaci (na današnjem Studentskom trgu), a nakon polaska na front, 26. septembra, prenesena je sa trupama i postavljena na Deligradskom polju, kraj škole u kojoj je bio glavni vojni stan generala Černjajeva. Bogosluženje je uglavnom vršio arhimandrit Nestor (Nikolaj Popović, 1833–1884).

Zbog nesrećnog toka vojnih operacija, Srbija je bila primorana da 1. novembra 1876. potpiše primirje, a 28. februara 1877. godine i mir sa Turskom. Černjajev je Beograd napustio 29. novembra 1876. godine. Platnena crkva, koja je ostavljena u Beogradu, prvo je postavljena u Velikoj kasarni na Topčiderskom drumu (danas Ulica kneza Miloša), odakle je premeštena u portu Saborne crkve. No, kako se tokom zime 1876–1877, zbog hladnoće, nije moglo služiti u šator-crkvi, presto, ikone, kandila i dva mala zvona preneta su u učionicu broj 55 na prvom spratu jugoistočnog krila Velike škole (Kapetan Mišinog zdanja). Pitanje ove crkve ponovo će biti aktuelno tek nekoliko decenija kasnije.

ruska poljska vojnička crkva iz 1876. godine

Od trpezarije do groblja

Nakon Oktobarske revolucije, Kraljevina SHS postala je pribežište velikog broja ruskih „belih” izbeglica. Prvu rusku pravoslavnu parohiju u Beogradu osnovao je već 1920. godine protojerej Pjotr Belovidov (1869–1940). Belovidov je bio i član beogradskog Društva za uzajamnu pomoć, koje je otvorilo dobrotvornu trpezariju u bivšoj kasarni francuskih trupa u Ulici kralja Petra. Ovde su počela da se obavljaju i prva bogosluženja za ruske izbeglice.

Nakon što je trpezarija bila uništena požarom, službe su održavane u Prvoj srpsko-ruskoj gimnaziji, smeštenoj u tek izgrađenoj beogradskoj Trećoj muškoj gimnaziji, u Njegoševoj 15. U to vreme ruski arhiepiskop Nikon Rklicki (1892–1976), na inicijativu poznatog slavenofila Afanasija Vasiljeva (1851–1929), osnovao je Društvo za duhovne potrebe Rusa u Kraljevini SHS, koje, navodno, nije bilo u koliziji sa radom  protojereja Belovidova. Vasiljev je, naime, zaključio da je bogosluženje u auli gimnazije krajnje neprimereno, te je izdejstvovao od srpskog patrijarha Dimitrija (Pavlović, 1846–1930) i mitropolita kijevskog i galičkog Antonija (Aleksej Hrapovickij, 1863–1936) dozvolu da crkvene obrede obavlja u mrtvačnici-baraci starog Tašmajdanskog groblja, u neposrednoj blizini prvobitne Crkve Sv. Marka, izgrađene 1835. godine kao grobljanska kapela.

Sahranjivanje na Tašmajdanskom groblju bilo je zabranjeno još 13. jula 1883, ali je poslednja oficijelna sahrana održana 1901, a sporadični pogrebi sve do konačnog gašenja 1927. godine. To je zvanično značilo da je mrtvačnica uz Crkvu Sv. Marka bila van upotrebe već četiri decenije, pa je patrijarh Dimitrije smatrao da se neugledna daščara može ustupiti Rusima.

Istovremeno, patrijarh Dimitrije i vladika Hrapovicki odobrili su i prikupljanje dobrovoljnih sredstava za izgradnju novog ruskog hrama, čija lokacija u to vreme još nije bila određena. No, rusko sveštenstvo na čelu sa protojerejom Pjotrom Belovidovim 1923. je samoinicijativno odlučilo da se nova bogomolja izgradi na mestu daščane mrtvačnice, u neposrednoj blizini Crkve Sv. Marka.

Projekat je naručen od poznatog arhitekte Valerija Staševskog (1882–1945). Srpskom patrijarhu je izloženo da se planiraju samo minimalne, neophodne rekonstrukcije stare daščare, sa čime se složio i izdao odobrenje. Kamen temeljac za hram položen je 21. septembra 1924, a građevinski radovi na crkvi bili su okončani već 28. decembra. Pri tome su, navodno, kao jedinu „tajnu svetinju”, ruski oficiri u temelje postavili grumen ruske zemlje, prenet iz domovine.

Regalije iz poljske vojničke crkve u prostorijama Velike škole (Kapetan Mišinog zdanja)

Sveštenstvo susedne srpske crkve je, uvidevši da se radi o pravom, zidanom sakralnom objektu, protestovalo kod patrijarha, ali Dimitrije nije energičnije reagovao, još verujući u prvobitni dogovor, samo je zamolio mitropolita Antonija da ga ispoštuje. Hrapovicki, međutim, nije bio upoznat sa ambicijama Belovidova, tako da su dva velikodostojnika, praktično, bila dovedena pred svršen čin.

Tako je Belovidov svoju zamisao isterao do kraja, pa je mitropolit Antonije crkvu osvetio 4. januara 1925, uz činodejstvije Pjotra Belovidova i srpskog protojereja Stevana Dimitrijevića (1866–1953). Istina, podizanje objekta imalo je punu podršku predsednika Ministarskog saveta Nikole Pašića i njegove supruge Đurđine. Đurđina je crkvu darivala i sa dva zvona, što je izazvalo novu reakciju srpskog klera. Patrijarh Dimitrije je 5. januara 1925. ipak dao saglasnost i na postavljanje zvona, još jednom podsećajući Hrapovickog da je reč samo o privremenom objektu.

Izgradnja crkve iznela je 300.000 dinara, od čega je najveći deo prikupljen dobrovoljnim prilozima. Ministarstvo vera je doniralo 40.000, a Opština grada Beograda 5.000 dinara. Crkva je bila izgrađena u pskovsko-novgorodskom stilu, sa spoljnim kontraforama i „strehom po ivici sa rešmom od bleha sa ruskim ornamentom”. Centralni deo crkve imao je 13 kvadratnih metara, napred se nalazila četvrtasta priprata, a u zadnjem delu polukružna oltarska apsida. Iznad centralnog dela nalazilo se kube sa završetkom i ruskim krstom, a iznad priprate je bila napravljena mala zvonara.

U vreme osvećenja, oltar je bio napravljen od platna po kome su bile izvešane ikone, čekajući priloge da budu umetnute u kakav oltar od drveta, kao i da se „prenesu ikone iz one stare ratne crkve pod šatorom, gde su se po nevolji ruski emigranti do sada Bogu molili”. Kasnije je ikonostas od hrastovine izrađen trudom pukovnika lajb-gardijskog Pavlovskog puka Aleksandra Petroviča Redkina (1881–1972) i drugih umetnika. Ikone su oslikali knez Mihail Putjatin (1861–1938) i arhimandrit Antonij (Andrej Bartoševič, 1910–1993).

U crkvi je bila izložena i „čudotvorna ikona Kurske drevne Majke Božije”. Treba reći da je ovu ikonu početkom marta 1920. kurski arhiepiskop Feofan (Fjodor Gavrilov, 1873–1943), parobrodom „Sveti Nikola”, preneo u Srbiju. No, septembra iste godine general Vrangel je naredio da se ona vrati na Krim.

Nakon konačne evakuacije Krima, 29. oktobra 1920. godine, ikona je ponovo doneta u Srbiju i čuvana u fruškogorskom manastiru Jazak, da bi tek krajem 1927. bila izložena u Crkvi Sv. Trojice u Beogradu. No, novembra 1944. godine, mitropolit Anastazije (Aleksandr Gribanovski, 1873–1965) ikonu je odneo u Nemačku, odakle je 1950. preneta u Njujork.

Ruske pukovske zastave u Crkvi Sv. Trojice do 1944. godine

Nestale relikvije

U Crkvi Sv. Trojice su čuvane relikvije kao što su kivoti posvećeni imperatoru Nikolaju Drugom, kralju Aleksandru Karađorđeviću, admiralu Aleksandru Kolčaku (1874–1920), generalu Lavru Kornilovu (1870–1918), mramorna ploča izrađena u čast generala Mihajla Diterihsa (1874–1937), koji se tokom Velikog rata borio sa srpskom vojskom na Solunskom frontu. Ruski monasi sa Svete Gore su 1933. godine Hramu Svete Trojice poklonili srebrni kivot sa česticama moštiju Svetog Jovana Krstitelja. U kovčegu su se takođe nalazile i čestice apostola Andreja Prvozvanog i apostola i jevanđeliste Luke, svetog velikomučenika Pantelejmona, mučenika Mamanta, svetitelja Grigorija Bogoslova, i svetih mučenika Kozme i Damjana. U crkvi su se nalazile i čestice moštiju apostola Jakova, episkopa Amvrosija Milanskog, patrijarha Tarasija Konstantinopoljskog, sveštenomučenika Ermolaja Nikomidijskog i svetitelja Tihona Voronješkog.

Kao najveće relikvije, u hramu je bilo izloženo preko 200 ruskih carskih pukovskih zastava, od kojih 19 konjičkih: 3. husarskog Jelisavetgradskog, 2. lajb-gardijskog husarskog Pavlogradskog, 7. ulanskog Olviopoljskog, 8. dragonskog Astrahanskog, 8. ulanskog Voznesenskog, 9. husarskog Kijevskog, 10. dragonskog Novgorodskog, 10. ulanskog Odeskog, 10. husarskog Ingermanlandskog, 11. ulanskog Čugujevskog, 1. husarskog Izjumskog, 17. husarskog Černigovskog, 16. dragonskog Tverskog, 18. dragonskog Severskog, Tekinskog konjičkog puka i vojnička znamenja Uralske kozačke vojske.

U senci ovih zastava, uz najveće počasti, 6. oktobra 1929. godine, prema sopstvenoj želji, položeno je telo generala Petra Vrangela (Pjotr Nikolajevič Vrangelj, 1868–1928), koji je preminuo u Briselu, 25. aprila 1928. godine. Polaganju ostataka prisustvovao je i kralj Aleksandar Karađorđević, a Rusi su u sarkofag položili grumen ruske zemlje – gest koji se pominje i prilikom polaganja kamena temeljca za crkvu.

Sarkofag generala Vrangela u senci zastava 1929. godine

Nažalost, sve pukovske zastave, inače neprocenjivo kulturno-istorijsko blago za Rusiju, 1944. godine nestale su iz crkve. Poznata nam je samo sudbina zastave 17. Černigovskog husarskog puka. Naime, kada je 1944. godine započeto savezničko bombardovanje Beograda, vršilac dužnosti predsednika Udruženja oficira Černigovskog puka „Otadžbina”, pukovnik Josif Hakoljski (1882–1944), zastavu svoje jedinice preneo je u stan. No, jedna bomba je pogodila baš kuću Hakoljskog, pri čemu je poginula cela porodica, a nekim čudom, neoštećena je ostala samo zastava. Pukovnik Aleksandar Nesterenko je znamenje preneo u Argentinu, gde je 1952. godine poginuo radeći u rudniku Seljva u Alta Grasiji. Tek 1998. godine društvo „Otadžbina” je zastavu vratilo Centralnom muzeju oružanih snaga Rusije u Moskvi.

O sudbini ostalih zastava postoji više verzija, od kojih se većina slaže u tome da su znamenja 1944. odnesena u Drezden, ali postoje i podaci da je NOVJ odmah po oslobođenju Beograda zastave predala Crvenoj armiji. U svakom slučaju, najverovatnije je da su sve zastave konačno vraćene u Rusiju. Ova varijanta je i najverodostojnija, ako znamo da su i eksponati Kubanske kozačke vojske 20. aprila 1937. izloženi u Ruskom odeljenju beogradskog Vojnog muzeja, 28. juna 1941. sklonjeni u „Ruski dom cara Nikole Drugog”, odakle su 6. septembra 1944. prebačeni u Zemun, a 29. novembra vozom upućeni u Drezden. Kompletna zbirka je 5. avgusta 1949. u Bremenu ukrcana na brod ka SAD. U Bostonu i Njujorku se nalazila sve do 20. marta 2007. godine, kada je konačno vraćena u domovinu, u Jekaterinodar.


Komentari0
719f0
Molimo vas da sе u komеntarima držitе tеmе tеksta. Rеdakcija Politikе ONLINE zadržava pravo da – ukoliko ih procеni kao nеumеsnе - skrati ili nе objavi komеntarе koji sadržе osvrtе na nеčiju ličnost i privatan život, uvrеdе na račun autora tеksta i/ili članova rеdakcijе „Politikе“ kao i bilo kakvu prеtnju, nеpristojan rеčnik, govor mržnjе, rasnе i nacionalnе uvrеdе ili bilo kakav nеzakonit sadržaj. Komеntarе pisanе vеrzalom i linkovе na drugе sajtovе nе objavljujеmo. Politika ONLINE nеma nikakvu obavеzu obrazlaganja odluka vеzanih za skraćivanjе komеntara i njihovo objavljivanjе. Rеdakcija nе odgovara za stavovе čitalaca iznеsеnе u komеntarima. Vaš komеntar možе sadržati najvišе 1.000 pojеdinačnih karaktеra, i smatra sе da stе slanjеm komеntara potvrdili saglasnost sa gorе navеdеnim pravilima.

Komentar uspešno dodat!

Vaš komentar će biti vidljiv čim ga administrator odobri.

Početna /

Prijavite se na našu mailing listu

* Obavezna polja