četvrtak, 06.08.2020. ✝ Verski kalendar € Kursna lista
ponedeljak, 22.06.2020. u 18:10 Branka Vasiljević
U MLADENOVCU 250 REGISTROVANIH ARHEOLOŠKIH NALAZIŠTA

Srednjovekovno blago nadomak centra grada

Црква Св. пророка Илије у селу Марковац (стрелица показује положај споменика у односу на северни зид објекта); Поглед на цркву Св. Николе у манастиру Павловац (Фото: Документација из књиге)

Da se na samo pedesetak kilometara od centra grada, u Mladenovcu nalazi 250 registrovanih arheoloških nalazišta podatak je koji će mnoge ostaviti u čudu. Od tih 250 nalazišta 98 potiče iz razdoblja srednjeg veka. Njihov detaljan pregled prikazan je u jedinstvenoj monografiji „Arheološko nasleđe Mladenovca od ranog srednjeg veka do ranog modernog doba” autora Velibora Katića i dr Nemanje Markovića.

Od 98 značajnih lokaliteta izdvojili smo četiri važna za srpsku istoriju –  Divičmeđ, Manastirine, manastir Pavlovac i Crkvine.

Lokalitet Divičmeđ

U selu Kovačevac u dolini reke Veliki Lug nalazi se Divičmeđ, od Mladenovca udaljen 4,5 kilometra. Prostire se na više od 10 hektara. Tu se nalaze ostaci praistorijskih ali i srednjovekovnog naselja.

– Srednjovekovno naselje je smešteno ispod ravni Brest, oko izvora Divičmeđ i Bunar. Muzej grada Beograda je 1986. i 1987. godine pod rukovodstvom Milice Janković obavio zaštitna arheološka iskopavanja, a nastavljena su 1995. godine. Iskopavanjem dve sonde i 19 rovova potvrđeno je da naselje srednjeg veka ima više stambenih naseobina iz 9. veka, iz perioda od 10 do 12. veka i od 14. do 15. veka – priča Velibor Katić, viši kustos Muzeja Mladenovca (pri Muzeju grada Beograda) koji je rukovodio iskopavanjima devedesetih.

Iz perioda 9. veka, na mestima gde su bile plitko ukopane kuće, nađeni su keramički lonci izrađeni od gline i nekoliko gvozdenih vrhova strelica.

Naselje se ugasilo krajem 9. ili početkom 10. veka, ali je obnovljeno u 10 i 11. veku. Iz tog perioda otkrivena je zanatska peć kvadratne osnove, usečena u zid sa mestima za sedenje ili ležanje, zatim delovi lonaca i zdela, grozdolika naušnica, olovna perla, koja je verovatno bila deo niske krsta relikvijara, fragmenti pancirne košulje...

Naselje nestaje u 13. veku i tek polovinom 14. veka ponovo se obnavlja. Iz tog period otkrivena je keramika je tankih zidova, nekoliko srpskih dinara i ukrasnih zakivaka. Na jednom zakivku vidljivi su tragovi pozlate, a na drugom predstava stilizovane glave orla. Ova faza naseljavanja se verovatno završava krajem 14. veka, kada trajno prestaje život na ovom lokalitetu.

Manastir (Manastirine)

Manastirine smešten je u severnom delu sela Velika Ivanča, na zaravni između reke Besne, potoka Točak i Kosmaja.

– Ostaci objekta na ovom lokalitetu potvrđeni su u toku arheoloških istraživanja 1972. godine. Na osnovu u celosti očuvane časne trpeze, konfiguracije terena i tragova malternog šuta, pretpostavljeno je da se radilo o manjem sakralnom objektu. Desetak godina kasnije prilikom istraživanja jasno su definisani osnova crkve, stepen očuvanosti zidova, tehnika gradnje, nivo poda, temeljne zone i ulaza. U osnovi, crkva je jednobrodna pravougaona građevina, spoljnih dimenzija 13,30 x 6,80 metara – kaže Katić

Hram najverovatnije nije bio živopisan, jer nisu otkriveni tragovi fresko-maltera. Pod  je bio popločan, a površina poda bila je na istoj koti u naosu i oltarskom prostoru. Pretpostavlja se da je crkva imala krov na dve vode.

– Iz istorijskih izvora nije poznato kome je crkva bila posvećena i ko je bio njen ktitor. Zbog analogija sa manastirima Kastaljan i Tresije smatra se da podignuta početkom 15. veka. Utvrđeno je da nije podignuta kao deo nekog manastirskog kompleksa, već da predstavlja seosku crkvu, i to verovatno za sela Besnu i Ivanču. Pretpostavlja se da je crkva stradala tokom 17. veka, kada cu se na ovom području vodili ratovi između Austrije i Turske – objašnjava Katić.

Unutar istraženog dela crkve otkriveno je nekoliko fragmenata kamenog unutrašnjeg venca i jedan nalaz srebrnog novca, kovanog 1561. godine u grofoviji Mansfeld u Saksoniji. Od drugih arhitektonskih elemenata očuvana je časna trpeza izgrađena od tvrđeg kamena peščara smeštena  u apsidalnom delu crkve.

Manastir Pavlovac

Sagrađen je na strateškom putu koji je vodio iz Beograda za Rudnik, Ibarsku dolinu i dolinu Velike Morave. Ugnezdio se na jugoistočnim obroncima Kosmaja, u ataru sela Koraćice, na mestu srednjovekovnog sela Pavlovci. Narodno predanje izgradnju manastira pripisuje despotu Stefanu Lazareviću, ali je u nauci ime ktitora ostalo nepoznato. Manastir uživa zaštitu države od 1973. godine i spada u kategoriju spomenika od velikog značaja. Nekada je ovaj kompleks činilo nekoliko građevina, a centralno mesto pripada Crkvi Svetog Nikole.

– Manastir Pavlovac, se izdvaja po svojim arhitektonskim rešenjima i dekorativnom kamenom plastikom koji se ne sreće često u manastirima 15. veka veka na našem prostoru. Određeni materijali, poput belog mermera od koga je u hramu izgrađena oltarska pregrada, svećnjaci, verovatno pod, ali dekorativni elementi poput rozeta iznad prozora i glavnog ulaza ukazuju na  bogatstvo crkve. Najupečatljiviji arhitektonski detalj je izdužena kupola koja doprinosi monumentalnosti crkve i izdvaja je od kupola sličnih crkva s početka 15. veka. Njena kupola ima direktne analogije sa kupolom crkve u manastiru Manasiji – kaže Nemanja Marković, naučni saradnik Arheološkog instituta u Beogradu.

Časna trpeza na mestu nekadašnje apside crkve

Manastirski kompleksa je pored crkve imao trpezariju sa monaškim kelijama i kuhinjom, ali stambeni objekat sa prizemljem i spratom koji je najverovatnije bio rezidencijalnog karaktera.

– Iz pisma despota Stefana Lazarevića, pisanog y Pavlovcima 21. novembra 1424. godine Dubrovačkoj republici saznajemo da je te godine boravio u ovom mestu. To pokazuje da su crkva i manastirski objekti podignuti pre ove godine. Na prostoru ovog starog sela nema ostataka objekata koji bi ukazivali na mogući smeštaj despota, pa se njegov boravak vezuje za manastirski konak – kaže Marković.

Pretpostavlja se da su na razvoj okoline Kosmaja uticale učestale posete despota. Njegov zadnji boravak 19. jula (1.avgusta) 1427. godine i iznenadna smrt u mestu Glavica obeležena je mermernim spomenikom u Crkvinama koji se nalazi na svega četiri kilometra jugoistočno od manastira Pavlovac.

Crkvine

U porti Crkve Svetog Proroka Ilije u zaseoku Crkvine u selu Markovac nalazi se spomenik od uglačanog belog mermera sa zapisom o smrti despota Stefana Lazarevića. Postavljen je na oko dva metra od zapadnog zida crkve. Ovo obeležje jedno je od najstarijih i najznačajnijih spomenika balkanskog kulturnog nasleđa i predstavlja jedinstveno svedočanstvo za proučavanje istorije, umetnosti i književnosti srednjovekovnog Beograda i Srbije. Spomenik je 1979. godine proglašen za spomenik kulture od izuzetnog značaja.

Predanje kaže da je Stevan Visoki, kako narod zove despota, bio u lovu na Kosmaju i da mu je iznenada pozlilo te da je tu i preminuo. Postoje različita predanja o njegovoj smrti. Jednoj od njih je na svom proputovanja po Srbiji u drugoj polovini 19. veka zabeležio i austrougarski putopisac Feliks Kanic: „...Ime sela, Koraćica, prema predanju, potiče otuda što je Despot Stefan Lazarević, silazeći s Kosmaja, ovuda projahao brzim koracima, kod južnijeg Pružatovca, on je pružio korak, a kod današnjeg Pustog Stojnika on je stao, ali ne svojom voljom, već zato što je iznenada mrtav pao s konja. Ova priča i njene mnoge verzije pokazuju koliko je Šumadija bila zaokupljena neobjašnjivom smrću pobožnog kneza, koji je tako rado boravio u njenim brdima!” stoji u zapisu.

Opraštajući se od svog gospodara, najbliži saradnici, podigli su mu spomenik visok skoro dva metra. Iz tih zapisa na spomeniku, kako navodi Marković, saznajemo da ga je podigao Đurađ Zubrović, vlastelin iz oblasti kojoj je pripadao zaselak Glava i vitez iz despotove svite. Najlepši zapis preminulom despotu ispisan je u formi epitafa na čeonoj strani spomenika. Uz epitaf, kako je to bio običaj u srednjovekovnoj Srbiji, urezana je predstava Hristovog krsta na Golgoti, a ispod natpisa i nečitka predstava jelena. Slične predstave jelena nalaze se na časnoj trpezi manastira Svetog Đorđa na lokalitetu Kastaljan i iznad ulaza u manastir Svetog Nikole u manastir Pavlovac.

Komentari0
12b33
Molimo vas da sе u komеntarima držitе tеmе tеksta. Rеdakcija Politikе ONLINE zadržava pravo da – ukoliko ih procеni kao nеumеsnе - skrati ili nе objavi komеntarе koji sadržе osvrtе na nеčiju ličnost i privatan život, uvrеdе na račun autora tеksta i/ili članova rеdakcijе „Politikе“ kao i bilo kakvu prеtnju, nеpristojan rеčnik, govor mržnjе, rasnе i nacionalnе uvrеdе ili bilo kakav nеzakonit sadržaj. Komеntarе pisanе vеrzalom i linkovе na drugе sajtovе nе objavljujеmo. Politika ONLINE nеma nikakvu obavеzu obrazlaganja odluka vеzanih za skraćivanjе komеntara i njihovo objavljivanjе. Rеdakcija nе odgovara za stavovе čitalaca iznеsеnе u komеntarima. Vaš komеntar možе sadržati najvišе 1.000 pojеdinačnih karaktеra, i smatra sе da stе slanjеm komеntara potvrdili saglasnost sa gorе navеdеnim pravilima.

Komentar uspešno dodat!

Vaš komentar će biti vidljiv čim ga administrator odobri.

Prijavite se na našu mailing listu

* Obavezna polja