Šajkača opstaje, a zloupotrebe ne prestaju

Fotografija na kojoj, kako tumače mediji, ustaša Petar Brzica, poznat i kao koljač rekorder po broju zaklanih žrtava u Jasenovcu, drži ljudsku glavu stradalog i svojom surovošću sablažnjava svakog ko je pogleda, ima svoju marketinšku poruku koja se koristi već gotovo osam decenija. Ona pre svega seje strah i dan-danas je vrlo efikasna u preporuci preostalim Srbima u Hrvatskoj da napuste prostore na kojima su rođeni jer prikazano delo upućuje na to šta će im se, u suprotnom, dogoditi. Na slici su važni i drugi detalji, poput izraza lica pomenutog neslavnog rekordera, koji pozira tako nevino kao da se nalazi u fotografskom ateljeu sa buketom cveća u ruci umesto odrubljene ljudske glave. Uočljive su i dve kape, jedna s ustaškim znakom, koja se nalazi na glavi ubice, i druga – šajkača, simbol srpskog patriotizma.

O ovoj drugoj postoji građa dovoljna za roman. Prvenstveno o tome kako se upotrebljavala i zloupotrebljavala.

U vreme postojanja turskog i austrijskog carstva Austrija je na Dunavu angažovala Srbe, takozvane prečane, kao čuvare granice. Oni su plovili rekom u šajkama i nadgledali pograničnu zonu. Oblačili su teget uniforme i na glavama imali kape nazvane šajkače. Takve kape vojnici Austrijanci nisu voleli da nose, a polovinom 19. veka te uniforme su prodavane srpskoj vojsci.

Šajkača, koja je dobila ime po materijalu od vune, među Srbima se do te mere afirmisala da je postala ne samo nezamenljiv deo vojne uniforme, nego i narodne nošnje, kažu etnolozi. Solunski ratnici postali su prepoznatljivi upravo po kapi koja je „došla” iz Austrije, najljućeg srpskog neprijatelja, a do današnjeg dana po njoj je u svetu prepoznatljiv srpski folklor, pod njom je lik dobroćudnog srpskog seljaka.

U Drugom svetskom ratu šajkača je bila pripisana samo četnicima, mada se nalazila i na glavama jugoslovenske vojske između dva velika rata. U takvom tumačenju prednjačilo se u Hrvatskoj, gde je korišćen, kako se pokazalo, vrlo efikasan marketinški metod. Po svaku cenu i u poslednjem ratu, koji, sudeći po čestoj pojavi ustaških simbola, još nije završen, hoće da dokažu kako iza svih pojava stoje četnici, i Srbi su često ubijani pod oznakom „četnik”, a to je bilo dovoljno da se pravdaju zločini. Nekolicina Banijaca iz tri sela u zaleđu Jasenovca tokom Drugog rata usudila se da spreči odvođenje srpskih staraca, žena i dece u logor. U tome su donekle i uspevali, ali su već na kraju rata od nove vlasti proglašeni četnicima i izdajnicima. Neki od njih su osuđeni, prognani i oduzeta su im građanska prava, u procesima koji su počeli pre nego što su procesuirane ustaše iz logora.

Zato se i na sablasnoj slici na odsečenoj glavi nalazi šajkača. Ta kapa je u oba rata kod hrvatske vojske uvek bila pripremljena da se njenim stavljanjem na glavu žrtve opravda krvavi pir. Tako je bilo i sa poziranjem za fotografiju koja je poslužila za čestitku – pretnju Srbima. Kako je neko mogao da donese na glavi šajkaču kad je ona na Baniji i posle rata bila zabranjena?