Vizantijska šarenica u oku kamere

U katalogu nove izložbe fotografija Stanka Kostića i Galerije nauke i tehnike Srpske akademije nauka i umetnosti, posve simboličnog naslova „Ćilim, put niti”, posebnu pažnju privlači poslednja fotografija u nizu – „Prikaz šarenice na fresci u manastiru Kalenić 14-15. vek”. Pre otkrića ove purpurne šarenice veliki fotograf je rudario tematsko-motivskim svetom ćilima, koji ispostaviće se nije samo orijentalno-turski već i orijentalno-vizantijski.

Kostić je okom svoje kamere uspostavio hronologiju nastanka raznovrsnog spektra boja, šara i minijatura na srpskim ćilimima. Poseban fokus izložbe zadržan je na činu tkanja i stvaranja stvaralačkog sinkretizma, gde se kroz umetnost tkanja, pevanja i pričanja stvara jedan sebi svojstven svet. Naglasak je na stvaranju, a ne na stvorenom. Kostić kreira fotografiju koja u formalističkom smislu prati proces oneobičavanja definisan u delu Viktora Šklovskog: „Umetnost je način da se doživi proces stvaranja stvari...” (Umetnost kao postupak), tako što fotografiše ključne momente u pravljenju ćilima ili šarenice, zamrzavajući trajno dinamiku nastajanja jednog taktilnog umetničkog dela. Za pirotske, homoljske ili sjeničke ćilime javnost u Srbiji i regionu čula je davno, ali za podrobnu vizuelizaciju njihovog nastajanja, sa slobodom se može reći, zaslužan je ovaj projekat SANU i britka optika fotografa Stanka Kostića.

(Foto:grafija „Prikaz šarenice na fresci u manastiru Kalenić 14-15. vek” vraća nas na jednu, naizgled zaboravljenu činjenicu, da je vizantijska (bliskoistočna) šarenica znatno starija i da je prethodila turskoj orijentalnoj tradiciji tkanja ćilima u nas. Ćilim, kao reč turskog porekla, podseća nas na tradiciju koja dolazi sa Turcima u okvire kulture balkanskih naroda, ali geografija opominje da Otomanska imperija u sebe, po prirodi stvari, apsorbuje mnogo toga romejskog ili vizantijskog, pa i dublje u prošlost – antičkog. Sa druge strane je šarenica, leksema koja označava šarenu prostirku ili ponjavu za pokrivanje. Na tom tragu je i vizantijska šarenica prikazana na fresci „Vaskrsenje kćeri Jairove” u južnoj niši naosa manastira Kalenić.

Već na prvi pogled možemo uočiti purpurnu kolevku Jairove kćerke koja je prekrivena šarenicom u tamnijoj purpurnoj, žutoj i zelenoj boji. Iznijansiranosti šarenice doprinosi i igra linija, pravih, kosih, zakrivljenih i tačkastih koje tvore čudesne ornamente karakteristične za vizantijsku umetnost prelivenu na srpski srednjovekovni raški i moravski stil gradnje i freskoslikarstva. Pogledom u ovaj detalj na fresci, kao i na Stankovoj fotografiji, posmatrač će pred sobom ponovo otvoriti vrata kompleksnog identiteta srpskog naroda koji neupitno seže u srednji vek i u vreme kulturnog i duhovnog zračenja Istočnog rimskog carstva na ove prostore.

Kao i u svojim prethodnim katalozima fotografija: Lepota pećina istočne Srbije, milioni godina tihovanja i stvaranja (2017) i Priča o vodenici, od kola do turbine (2019) Kostić skreće pažnju na sposobnost vizuelnog detalja koji dedukovan iz celine sećanja otvara nova čitanja tradicije i tvori posebnu granu razumevanja vlastite kulture i njenih ishodišnih tačaka.

Postavku izložbe trenutno je moguće videti uživo u Muzeju trube u Guči, a njene elektronske segmente možemo pronaći na internet prezentaciji fotografa Kostića: www.skostic.com. Izložba fotografija „Ćilim, put niti” svoja vrata otvorila je u Beogradu, Staparu i Guči, a očekuje se i njen skori odlazak van granica Srbije. To je jedan od dokaza da kontinuiteti ne poznaju granice i da sebi krče put kroz sve mnogobrojnije puteve diskontinuiteta i nebrige za veličanstvenu učiteljicu života – prošlost.