Kako je počeo ustanak protiv fašizma

„Narodi Jugoslavije – Srbi, Hrvati, Slovenci, Crnogorci, Makedonci i drugi! Vi ste bili pobeđeni u ratu ali niste pokoreni. Slavne tradicije borbe za pravdu i slobodu vaših dedova ne smeju biti zaboravljene. Sada je vreme da pokažete da ste dostojni potomci svojih predaka. Sada je kucnuo čas da se dignete svi kao jedan u borbu protiv okupatora i njihovih slugu. Ne prezajte ni pred kakvim terorom neprijatelja... Stvorimo od naše države opsednu tvrđavu za fašističke osvajače.”  Ovo je, između ostalog stajalo u Proglasu Komunističke partije Jugoslavije, koji je upućen posle sednice Politbiroa CK KPJ održanog u Beogradu 4. jula 1941. godine. Na toj sednici, održanoj samo desetak dana posle početka operacije „Barbarosa” – napada nacističke Nemačke i njenih saveznika na Sovjetski Savez, doneta je odluka o ustanku naroda Jugoslavije protiv okupatora. Zbog toga se u SFRJ 4. jul decenijama obeležavao kao Dan borca.

Samo tri dana kasnije, u selu Bela Crkva kod Krupnja došlo je do oružane akcije Rađevačke čete Valjevskog partizanskog odreda u kojoj su ubijena dvojica žandarma – Bogdan Lončar i Milenko Braković. Ovaj događaj, sve do 2001. godine obeležavan je kao Dan ustanka naroda Srbije protiv fašizma, posle čega su počela i njegova osporavanja. Šta se 7. jula 1941. godine u Beloj Crkvi zaista dogodilo?

Toga dana na verski praznik Ivanjdan u ovom rađevačkom selu održan je vašar, na kojem se svake godine okupljao veliki broj ljudi. Narod se okupio i tog dana ali se, zbog vanrednih prilika – okupacije zemlje većina ljudi na molbu predsednika opštine Sredoja Kneževića brzo razišla. Ipak, deo ljudi je ostao, a njima se posle 16 časova priključilo dvadesetak boraca Rađevačke čete Valjevskog partizanskog odreda. Njih su predvodili doktor Miloš Pantić i Žikica Jovanović Španac, predratni revolucionari iz Valjeva. Oni su, na platou ispred „Bosine kafane” održali govor u kojem su pozvali narod na oružani ustanak i otpor protiv okupatora, posle čega su se povukli iz sela. Priključio im se i deo mladića koji je bio na vašaru.

Dok su oni napuštali Belu Crkvu na platou su se pojavila dvojica žandarma, narednik Bogdan Lončar i kaplar Milenko Braković, koje je neko obavestio da su u selo došli naoružani ljudi koji pozivaju na ustanak. Oni su okupljenom narodu naredili da se odmah raziđe. U međuvremenu, do partizanske čete, koja je bila na izlazu iz sela, dotrčao je jedan mlađi meštanin i obavestio ih da žandari rasturaju skup i da se ponašaju grubo prema narodu. Tada se deo boraca, predvođen Jovanovićem i Pantićem vratio sa namerom da razoruža žandare. Došlo je do oružanog obračuna u kojem su  žandarmi ubijeni. Obojicu je, po svemu sudeći ubio Žikica Jovanović. On je, kao i većina učesnika Španskog građanskog rata (zbog čega je i imao nadimak Španac) nosio dva pištolja na bokovima, iz kojih je ubio Lončara i Brakovića. Posle ubistava partizani su napustili selo i nastavili sa oružanim akcijama. O ovom događaju nemačka komanda iz Šapca izdala je sledeće saopštenje: „U ponedeljak 7. jula, u 17.30 časova pojavilo se u Beloj Crkvi dvadesetak odmetnika, naoružanih jednim mitraljezom, pištoljima i puškama, pod komandom lekara Miloša Pantića i pokušali su da stanovništvo navedu na oružani otpor protiv nemačke posade i na razaranje nemačkih fabrika. Zabranili su dalji rad u preduzeću i zapretili streljanjem. Dva srpska žandarma koja su se tu našla bila su ubijena.”

Posle rata Narodna skupština SR Srbije je ovaj događaj proglasila za Dan ustanka naroda Srbije, a prvoj proslavi novog praznika, održanoj jula 1945. prisustvovao je i Josip Broz Tito. Na platou na kojem je došlo do oružane akcije podignut je spomen- kompleks sa bistama narodnih heroja, a  zgrada nekadašnje „Nedeljkovića kafane” pretvorena je u spomen-muzej „7 jul”. Sve do 2001. godine ovaj datum bio je i zvanični praznik Republike Srbije.

U poslednje dve-tri decenije ovaj događaj je nekako skrajnut u drugi plan, tako da većina mladih danas i ne zna šta se dogodilo 7. jula 1941. Među istoričarima, ali i  političarima postoje različita tumačenja same akcije. Za jedne 7. jul predstavlja istinski početak oružane borbe našeg naroda protiv okupatora. Oni smatraju da je sramota što taj datum više nije zvanični praznik Srbije jer se time distanciramo od naše antifašističke prošlosti na koju moramo da budemo ponosni. Žikicu Jovanovića Španca (ubijen 1942. u selu Radanovci kod Kosjerića u sukobu sa četnicima Koste Pećanca) i doktora Miloša Pantića (ubijen 1942. kod Prijepolja u četničkoj zasedi) smatraju istinskim herojima i rodoljubima.  Drugi, pak govore da to nije bio istinski početak ustanka, već dan kada je „Srbin pucao na Srbina” što je bio uvod u građanski rat. Oni ističu da žrtve ustanika nisu bili Nemci već dvojica žandara (Lončar je bio Ličanin iz okoline Udbine koji je izbegao u Srbiju posle stvaranja NDH, a Braković iz okoline Gornjeg Milanovca) koji su, kao i pre rata samo radili svoj posao... Oni ističu i da je KPJ pozvala na ustanak tek posle nemačkog napada na Sovjetski Savez , a da je Draža Mihailović, kao vođa Ravnogorskog pokreta, otpor započeo još dva meseca ranije, dolaskom na Ravnu goru...

Ne ulazeći u detalje ovih rasprava treba podsetiti da je u leto 1941. godine u zapadnoj Srbiji pokrenut masovni oružani ustanak protiv okupatora čiji su nosioci, sve do početka građanskog rata, odnosno do novembra 1941.   bili i partizani i četnici. Tokom ove akcije, na kraći ili duži period oslobođeni su Krupanj, Bogatić, Loznica, Bajina Bašta, Užice, Požega, Čačak, Gornji Milanovac... Tada je u srcu okupirane Evrope, u  vreme kada je nacistička Nemačka bila na vrhuncu moći stvorena velika slobodna teritorija, kasnije poznata kao Užička republika. Hitler je morao da sa drugih frontova povuče dve divizije, postavi generala Franca Bemea za zapovednika Srbije i počne sa masovnim streljanjima civila da bi otpor bio slomljen. O surovosti tih mera  govori i zapovest generala Bemea u kojoj se kaže „Bezobzirne mere moraju biti zastrašujući primer koji će se za kratko vreme pročuti po Srbiji. Ako ovde ne postupimo svim sredstvima i sa najvećom bezobzirnošću naši će se gubici popeti do neizmernosti. Vaš je zadatak da prokrstarite zemljom kojom se 1914. godine u potocima lila nemačka krv usled podmuklosti Srba. Vi ste osvetnici tih mrtvih. Za celu Srbiju ima se stvoriti zastrašujući primer koji mora pogoditi čitavo stanovništvo...”

Tek kada je posle masovnih odmazdi i povlačenja glavnine partizanskih (od kojih je uskoro, najvećim delom formirana Prva i Druga proleterska brigada) i četničkih snaga u istočnu Bosnu prilike u Srbiji su se donekle smirile. Zato se, ne ulazeći u ideološke rasprave i tumačenja pojedinih događaja sa pravom može postaviti pitanje – da li smo mi zanemarili svoj ogromni doprinos antifašističkoj borbi u Drugom svetskom ratu?