Slike s Kosmeta starije od veka za Dan državnosti Srbije

Užice – Fotografije u boji, a starije od veka sa tada tek oslobođenog Kosova i Metohije, prikazuju lica i nošnje običnih ljudi, uglavnom srpskog življa iz Prištine, Prizrena, Lipljana, Gračanice. Godina je 1913. kada ti seljaci, zanatlije, trgovci i njihove porodice (hrišćani i dalje mahom obučeni kao turski podanici) nisu više raja, nego slobodni ljudi u oslobođenoj Staroj Srbiji kao delu srpske kraljevine. Ovekovečeni u svojoj svakodnevici na fotosima Albera Kana (1860–1940), francuskog bankara, mecene, kolekcionara.

Sada, u okviru zvaničnog obeležavanja Dana državnosti Srbije, te davnašnje fotografije kao deo izložbe Arhiva Kosova i Metohije, nazvane „Slike života” stižu pred Užičane. Ovde u Istorijskom arhivu Užice svečano je juče otvorena ta izložba u prisustvu ministarke Irene Vujović, prvi put u nekom od gradova centralne Srbije.

Postavka „Slike života” premijerno je predstavljena novembra prošle godine u Domu kulture u Gračanici. Organizovao ju je Arhiv Kosova i Metohije, uz podršku Ministarstva kulture Srbije i Kancelarije za Kosovo i Metohiju. Deo izloženog materijala ustupili su Muzej Albera Kana iz Pariza i Biblioteka univerziteta Viskonsin iz Milvokija. Autori postavke su Goran Sudimac i Marko Marković.

O autoru ovih davnih foto-zapisa Francuzu Alberu Kanu navodi se da je njegova kolekcija obuhvatala autohromne fotografije (autohrom je prvi proces fotografisanja u boji), filmove, dokumente i artefakte koje je prikupio. Kan je organizovao i finansirao ekspedicije širom sveta da bi zabeležio različite kulture, prirodu i svakodnevni život (kroz svoj projekat „Arhivi planeta” sakupio je kolekciju autohromnih fotografija i filmova o životu i pejzažima iz više od 50 zemalja).

„Prikazujući mnoštvo detalja iz onovremene Prištine, Prizrena, Gračanice i Lipljana, Kan nam je podario svojevrsne tapije na ove predele, koje upečatljivo svedoče o onome što neki zluradi moćnici u današnjici zdušno osporavaju, težeći krivotvorenju istorijske zbilje zarad dnevnopolitičkih, ali i dalekosežnih implikacija. Izložba ostavlja vidljiv beleg u vremenima iskušenja i stradanja, u istoj meri dramatičnim po srpski etnos na Kosovu i Metohiji kao u godinama koje su prethodile Kanovom pregnuću”, zapisao je prof. dr Vladan Virijević sa Katedre za istoriju Filozofskog fakulteta Kosovska Mitrovica.

A Užice postavku „Slike života” dočekuje u posebnom trenutku. – Ima simbolike što ova izložba, nakon predstavljanja u Gračanici, na svoj put po centralnoj Srbiji kreće iz Užica, koje je nacionalna prestonica kulture za 2024. godinu – kaže za naš list Željko Marković, direktor Istorijskog arhiva Užice i član Nacionalnog saveta za kulturu.

Ovaj arhiv povodom zvanja kulturne prestonice sada nastoji da svojim programskim aktivnostima daje ne samo lokalni nego i širi republički, pa i regionalni karakter. U tom smislu potpisali su protokole o partnerskoj saradnji sa Arhivom Republike Srpske, Arhivom Kosova i Metohije i Institutom za savremenu istoriju u Beogradu.

– Arhiv Kosova i Metohije iz Gračanice odnedavno je obogatio svoju izdavačku delatnost, objavio značajne knjige, organizovao izložbe. Sada ovu postavku predstavlja kod nas na Dan državnosti (njeno otvaranje uvrstilo je Ministarstvo kulture u svoj kalendar ovogodišnjeg obeležavanja ovog praznika), s tim što će nakon Sretenja ovi fotosi na posebnim panoima biti izloženi na užičkom trgu kako bi Užičanima bili vidljiviji. Dogovorili smo se da posle Užica izložba gostuje u Banjaluci, a zatim svuda po Srbiji. Mi ćemo u tome biti posrednici, jer smo od Arhiva Kosova i Metohije dobili ovlašćenje da naš arhiv organizuje gostovanja izložbe i po drugim gradovima – rekao je Marković dodajući:

– Priča o oslobađanju Kosova i Metohije 1912. i 1913. logičan je sled događaja iz 19. veka, vraćanja teritorija Srbije na koje ona polaže istorijska, vekovna prava. U tehničkom smislu izložba je značajna zbog toga što su to prve fotografije u boji napravljene na Kosovu i Metohiji. Vidimo na njima srpski živalj u vreme kada ove teritorije ponovo dolaze pod srpsku upravu. A s njima i srpske vojnike u pozadini gotovo svake fotografije, odevene u lepe uniforme, sa veselim i zadovoljnim licima. Kao u onoj narodnoj pesmi „Kad se vojska na Kosovo vrati”...