O kulturnim i političkim perspektivama srpsko-rumunskih odnosa

Ideja za zbornik naučnih radova „Nove kulturne i političke perspektive srpsko-rumunskih odnosa” nastala je spontano u neformalnom razgovoru sa kolegom Mihajom Draganeom iz Bukurešta. Polazna tačka bila je da se skupi određen broj originalnih tekstova iz oblasti društvenih nauka koje povezuje zajednička tema – odnos dva komšijska naroda umnogome slična i umnogome različita, koji nikada nije bio narušen, priča za naš list Jovana Kolundžija, master istorije umetnosti i jedna od četvoro urednika na početku pomenutog zbornika (zajedno sa Aleksandrom Đurić Milovanović, Mirčom Maranom, Otilijom Hedešan i Kristenom D’Ankom), koji je početkom ove godine objavljen kao peti tom u seriji „Istorija jugoistočne Evrope” u izdanju kuće „Peter Lang” iz Njujorka (urednik dr Mihai Dragane).

U ovom projektu Balkanske istorijske organizacije iz Bukurešta, čiji je naša sagovornica dugogodišnji član, na interdisciplinarni način istražuje se složena istorija kulturnih, umetničkih, diplomatskih i verskih odnosa između Srbije i Rumunije tokom kasnog osamnaestog, devetnaestog i dvadesetog veka. Kako nam ona objašnjava, eminentni autori iz Srbije i Rumunije obrađuju teme u kontekstu austrougarskog imperijalizma, perioda između dva svetska rata i ere komunizma. Eseji u prvom delu ispituju diplomatske, političke i vojne odnose, dok oni u drugom delu istražuju intelektualne i umetničke veze, uključujući religiju, književnost i likovnu umetnost.

– Zbornik značajan i zato što je pisan na engleskom jeziku i omogućiće čitaocima sveobuhvatnije razumevanje kulturnih i političkih odnosa na jugoistoku Evrope. Svi eseji su originalni i donose nove informacije iz struke, a plod su istraživanja arhivske građe i terenskog rada. Zbornik se sastoji od četrnaest radova, osamnaest autora – kaže Jovana Kolundžija.

Ona dodaje i da je promocija zbornika održana nedavno u Kraljevskom dvoru u Beogradu, kojom prilikom je prestolonaslednik Aleksandar naglasio simboličnost skupa u prostoru koji je sagradio njegov deda, kralj Aleksandar Prvi, nakon venčanja sa rumunskom princezom Marijom, dok je Silvija Davidoju, ambasadorka Rumunije u Srbiji, podsetila na reči Nikolaja Jorge da „Rumunija ima samo dva iskrena prijatelja – Crno more i Srbiju”.

Ona, dalje, izdvaja radove na koje bi posebno trebalo obratiti pažnju:

– Vrlo je nezahvalno izdvojiti nekoliko radova, ali mogla bih da kažem da je interesantan tekst prvi iz sadržaja pod naslovom „Ideja nacionalnosti među Rumunima u Austrougarskoj monarhiji: političko učešće Vinčencu Babeša, Andreija i Aleksandrua Moksonija kao predstavnika Banata”, autora Miodraga Milina i Viktora Neumana. U fokusu je druga polovina devetnaestog veka, period kada su se Rumuni u Banatu i Transilvaniji počeli bolje organizovati politički i institucionalno, te uspostavljati veze s drugim etničkim grupama. Potom tu je rad Vladimira Lj. Cvetkovića „Josip Broz Tito, Petru Groza i jugoslovensko-rumunski odnosi 1945–1947”. Autor naglašava da Jugoslavija i Rumunija nisu imale diplomatske odnose tokom Drugog svetskog rata, a zbog rumunske podrške Nezavisnoj Državi Hrvatskoj 1941, prvi politički predstavnik Jugoslavije poslat je u Rumuniju tek početkom oktobra 1944. Stoga, Cvetković pruža analizu odnosa između marta 1945, kada je formirana vlada Petra Groze, i decembra 1947, kada je monarhija u Rumuniji ukinuta. I na kraju esej koleginice Raluče Prelipčanu „Kruženje ikonopisaca između Banata i Transilvanije tokom osamnaestog i početkom devetnaestog veka”, u kojem ona istražuje kretanje slikara i ideja između Banata i Transilvanije i pruža detaljne priče o slikarima koji su doneli u Banat neovizantijski stil slikarstva koji je razvijen na dvoru princa Konstantina Brankovana. Takođe se istražuje i uticaj srpskih slikara na transilvansku umetnost.

„Stefan Tenecki, barokni slikar Srba i Rumuna” naslov je segmenta čija je autorka upravo Jovana Kolundžija i o svom izboru i značaju ovog umetnika ona nam kaže:

– Ovaj barokni srpski slikar iz 18. veka predmet je mog istraživanja nepunu deceniju, između ostalog i kroz doktorsku disertaciju o njegovom religioznom slikarstvu. On se smatra jednim od pionira evropskih orijentacija u srpskom slikarstvu toga doba. Njegova umetnost prepoznata je kao prelaz iz tradicionalne vizantijske umetnosti ka baroku. Prema M. Jovanoviću rođen je u Aradu u drugoj deceniji 18. veka, dok istraživači koji se u Rumuniji bave njegovim opusom smatraju da je rođen nešto ranije. Na osnovu pronađenih i sačuvanih arhivskih podataka, najstariji trag porodice Tenecki vodi iz 1625. godine iz Lipove. Vrlo je bitno istaći njegovo školovanje u Ukrajini, povratak u Arad, njegov društveni, privatni pa i politički život koji je umnogome određivao tok njegovog slikarstva i mesta na kojima je radio. Posebno značajno je i da su njegovi ktitori zapravo bili episkopi i da je brzo postao omiljeni slikar aradskih episkopa Isaije Antonovića, Sinesija Živanovića i Pahomija Kneževića, kao i senator u upravi grada Arada.

Stefan Tenecki je, kako nam priča, dobar ugled potvrdio i pozivom da uradi zidne slike u naosu manastira Krušedol, gde su nekoliko godina ranije u priprati živopisci bili njegovi učitelji iz Ukrajine. Poznat je bio kao strog i moralan čovek, a možda je javnosti i najpoznatiji njegov alegorijski autoportret koji se danas čuva u Galeriji Matice srpske.

– Tenecki je bio jedan od prvih slikara u srpskom slikarstvu koji je naslikao svoj autoportret 1770. Na slici se prikazuje kao zreo umetnik, stojeći pored stola u svečanoj odeći, sa paletom i četkicom u levoj ruci: simbolima slikarstva, dok u desnoj drži pero koje potapa u mastilo. Oblačio se u raskošnu odeću ugarskih plemića sa šestokrakim senatorskim pojasom oko struka, što je ukazivalo na njegov status u društvu. Izraz lica na autoportretu sugeriše da je Tenecki bio osoba dostojanstvena i samouverena. Iako je ova slika u Srbiji smatrana prvim poznatim autoportretom u srpskoj umetnosti, u Rumuniji postoje sumnje u njen identitet i autentičnost – zakružuje ovu priču Jovana Kolundžija.