Nekažnjeno stradanje Srba u Podrinju u dva rata

Banjaluka – Baveći se sudbinom srpskog naroda Srebreničkog sreza u 20. veku i upoređujući stradanja iz 1942. i 1943. sa događajima iz 1992. i 1993. godine, autor Radomir Pavlović u rukopisima posvećenim Podrinju iznosi tezu o istorijskom kontinuitetu zločina nad Srbima na tom prostoru.   

Prema njegovom viđenju i saznanjima do kojih je došao prikupljajući podatke i svedočanstva, brojne porodice i sela doživeli su gotovo identičnu sudbinu u oba rata, dok su, kako navodi, zločini mahom ostajali nekažnjeni, a stradanja srpskog naroda vremenom potiskivana.    

Pavlović podseća da je Srebrenički srez u Prvom svetskom ratu dao oko 600 solunaca, među kojima pominje Peru Đukanovića, Jezdimira Dangića, Ljelju Petkovića, Ristu Perića, Vasu Erića i Jovana Nikolića, koji su 1941. organizovali ustanak radi odbrane srpskih sela. Navodi da su pojedini pripadnici ustaških formacija kasnije ušli u Srebrenički partizanski odred, čiji je prvi komandant bio Andrija Marković, te da su posle rata preuzeli značajne pozicije u bezbednosnom aparatu nove vlasti. No, u međuvremenu su počinjena brojna zlodela. Posebno izdvaja Rizu, za koga tvrdi da je kao šef Udbe proganjao i hapsio potomke ustanika i solunaca, šaljući mnoge u zatvore i na Goli otok. „Rizo čiji je otac darivao po dukat svakom Austrougarskom vojniku na smotri u Beču 1914. nastavlja politiku čišćenja Srba iz Srebreničkog sreza i neprikosnoveno vlada ovim prostorima”, ističe Pavlović, izdvajajući delove iz knjiga „Crne marame Srebrenice” i „Da se ne zaboravi”, čiji je autor.  

Poseban deo rukopisa posvećen je stradanju pojedinih sela. U Zalazju, kako navodi Pavlović, na spomeniku se nalaze imena žrtava i iz 1943. i iz 1992. godine. Na treći dan praznika Trojice 1943. ubijeno je 97 Srba, među kojima veliki broj članova porodica Rakić, Maksimović i Dragičević, dok je na Petrovdan 1992. stradalo 69 civila iz Zalazja, Sasa, Biljače i Zagona. „Opet sudbina tih porodica ista i 1943. i 1992. godine. Zločinci od istih familija i iz istih mesta. Sve je isto, pravde nema ni za 1943. ni za 1992. godinu. Niko nije osuđen iako se imena zločinaca znaju”, kaže Pavlović.  

Paralelu između Drugog svetskog rata i rata devedesetih, Pavlović vidi i u sudbini Kravice. Podseća na zločin iz 1942. godine u Banjevićima, kada je ubijeno 164 srpskih civila, kao i na stradanje 46 Srba u Anđićima 1944. godine. Potom opisuje napad na Kravicu na Božić 1993, kada je ubijeno 49 srpskih civila.   

Jedno od najpotresnijih svedočanstava odnosi se na selo Ježeštica i porodicu Mlađenović. Pavlović opisuje stradanje Ljubomira Mlađenovića, kome su 1942. ubijeni roditelji, brat, snaha i više članova porodice, dok je sam završio u logoru. Posle rata je, kako se navodi, ponovo zasnovao porodicu, ali je tokom 1992. tragedija ponovo pogodila njegov dom – supruga Savka i sinovi Dragan i Anđelko ubijeni su tokom napada na selo.

„Dok je Ljubomir boravio u bolnici u Beogradu, muslimani su iz Potočara i Šušnjara upali u selo i ubili mu suprugu Savku i sina Dragana. Drugom sinu Anđelku odsekli su glavu i kao ’trofej’ odneli Naseru Oriću. Od posledica ranjavanja umro je i Ljubomir 1994. godine. Dragan i Anđelko su ubijeni pred očima majke Savke, nakon čega su i njoj presudili. Opet su zločinci isti, iz iste porodice kao i u Drugom svetskom ratu”, zapisao je Pavlović.   

Slične sudbine, prema autoru, zadesile su i Podravanje, Brežane, Krnjiće i druga srpska sela oko Srebrenice. U Podravanju opisuje slučaj Drage Mitrovića, koji je preživeo klanje 1942, a potom ponovo stradao 1992. godine. „To je jedinstven slučaj čoveka koji je doživeo dva klanja u dva zadnja rata”, kaže Pavlović.   

U Brežanima podseća na ubistvo 76 meštana 1943. godine i 32 civila 1992, uz svedočenja o svirepim ubistvima i paljenjima. U Krnjićima su, kako navodi, ubijeni civili, sveštenik Boban Lazarević i učitelji tog kraja.  

„U napadu na Podravanje 1992. ubijeno je 40 civila, meštana, na svojim kućnim pragovima. Selo Brežani ista sudbina na drugi dan Trojice 1943. kao i 30. juna 1992. što su mi ispričali Milorad Marjanović, Milan Stevanović i Milojko Krstajić. Te 1943. su ustaše iz okolnih sela ubile 76 meštanina, a u kući Stevanovića su spalili 33 meštana od čega je bilo 17 Stevanovića, prema priči babe Stanimirke, koja je rodila Radenka, oca Radoja Stevanovića, koji danas živi u Bajinoj Bašti”, zabeležio je Pavlović. 

Među najvećim zločinima je, dodaje, onaj iz aprila 1942. u Fakovićima kada je u jednom danu zaklano 169 Srba iz okolnih mesta. Pavlović ukazuje i na to da posle Drugog svetskog rata, kako tvrdi, komunističke vlasti nisu podigle spomenike srpskim žrtvama u srednjem Podrinju. U dokumentima o stradanju Srba u 20. veku navodi se da je ubijeno najmanje 6.469 Srba. Za vreme NDH ubijeno je 2.262 osobe, među kojima je bilo 430 dece. „Čak i spomen-ploču koja je svedočila o dva bureta krvi u Drinjači su vlasti bivše države uklonile”, kaže on. Navodi i da je u ratu od 1992. do 1995. u Podrinju stradalo više od 3.000 Srba, uz ocenu da za te zločine nije bilo adekvatne sudske satisfakcije.   

Autor kritikuje, kako navodi, pokušaje relativizacije srpskih žrtava, osvrćući se na aktivnosti Memorijalnog centra u Potočarima. Pavlović smatra da se time dodatno produbljuju podele i onemogućava iskren dijalog o stradanju svih naroda u BiH.  

„Zločinci iz istih familija, a zločini svirepi, monstruozni i neshvatljivi. Nakon svega i svih tih masovnih stradanja Srba, imamo pokušaj da sva ta stradanja minimiziraju kao da se nisu desila”, kaže Pavlović za „Politiku”.     

Pavlovićevi zapisi predstavljaju svedočenje i interpretaciju tragičnih događaja iz ugla srpskih porodica srednjeg Podrinja, uz nastojanje da se, kroz lična sećanja i porodične sudbine, ukaže na razmere stradanja koje je taj prostor preživeo tokom dva rata u 20. veku. „Za 30 godina, od 1961. do 1991, broj bošnjačkog stanovništva se u srezu povećao tri puta, a broj srpskog stanovništva je preko reke Drine proteran u toj meri da je 1991. u Srebrenici bilo 27.000 Bošnjaka, a 9.500 Srba”, piše Pavlović.