Subota, 31.07.2021. ✝ Verski kalendar € Kursna lista

Slika narodne religije i duhovnosti

Ћирилично иницијално писмо ПАЛИЛУЛА (Дарко Новаковић)

Bogata i raznovrsna građa Rečnika SANU obuhvata i veliki broj reči koje pripadaju crkvenoj sferi. U pitanju je leksika koja primarno pripada funkcionalno-stilskom sakralnom kompleksu, ali se na osnovu svojih sekundarnih značenja upotrebljava i u svetovnom jeziku, čineći tako i značajan deo opšteg leksičkog fonda i njegovog tvorbenog i semantičkog potencijala. Njen detaljan opis u Rečniku sa primerima upotrebe veoma je važan ne samo za srpsku lingvistiku i kulturu nego i za srpsku pravoslavnu duhovnost odnosno za pravoslavno predanje i nasleđe vidljivo i u opštem leksikonu savremenog srpskog jezika.

U nastojanju da se prikupljena građa za Rečnik SANU izbalansira i po funkcionalno-stilskim kriterijumima, u građi se našao i veliki broj crkvene leksike, pa se do šezdesetih godina 20. veka, u zaokruženom korpusu, od ukupno 4.369 izvora našao i srazmeran broj izvora iz oblasti religije, 24 dela, tako da su religijski izvori u odnosu na izvore drugih funkcionalnih stilova i oblasti, izuzimajući beletristiku, zastupljeni u priličnom broju i uravnoteženo, naročito ako se uporede sa najbližim oblastima: antropološko-geografski izvori 24, filozofija 12, pedagogija 9 izvora. Međutim, hronološka zastupljenost tih izvora pokazuje veliku neuravnoteženost, jer  većina izvora pripada vremenu druge polovine 19. veka do četrdesetih godina 20. veka, vremenu u kome je crkva aktivno sudelovala u duhovnom i društvenom životu srpske pravoslavne zajednice. Tako, od 24 izvora, koji u naslovu imaju reči pravoslavlje i crkva, 19 pripada navedenom razdoblju, od kojih četiri izvora nose naslove velikog pravoslavnog duhovnika i mislioca, vladike Nikolaja Velimirovića. Najstariji su izvori: Zakonъ o crkvenimъ vlastima pravoslavne vïpe, Beograd 1862. i prevod Đ. Daničića, Pisma o službi božjoj u pravoslavnoj crkvi...,  III izd., Beograd 1867. Pet izvora iz vremena socijalizma čine uglavnom prevodilačku literaturu, čime se, takođe, pokazuje odsustvo autentičnih dela naše pravoslavne i duhovne literature. Osim navedenih izvora, crkvenu leksiku u korpusu Rečnika potvrđuju domaći ili prevedeni izvori iz drugih oblasti: beletristički, filosofski, etnološko-etnografski, rečnici, enciklopedije, udžbenici i zbirke reči iz narodnih govora. U izradi najnovijih tomova Rečnika konsultuje se Enciklopedija pravoslavlja iz 2002. godine.

Pošto se izrada Rečnika od prvog toma (1959) do devedesetih godina 20. veka odvijala u periodu socijalizma, u kome je, kao što je poznato, crkva bila potpuno potisnuta iz društvenog, kulturnog, duhovnog pa i privatnog života, načini obrade crkvene leksike, kao i neki drugi slojevi leksike, nose manje ili više obeležja tadašnje aktuelne ideologije, što se odrazilo i na normativni status ove leksike u korpusu Rečnika SANU. Tako je u Uputstvima za izradu Rečnika istaknuto da definicija treba da bude data iz sadašnje perspektive i na visini savremenih znanja i shvatanja (istakla S. R.), pa npr. reč „blaženstvo“ treba protumačiti kao „osećanje najvećeg zadovoljstva“ a ne kao „osećanje kao u raju“ ili sl. „bez obzira na to što se reč najverovatnije odista nekada ticala predstave o stanju u raju“. Međutim, u obradi ove reči, kao i mnogih drugih crkvenih reči, leksikografi se nisu držali navedene preporuke, nego su, rukovođeni potvrdama njene upotrebe, pored navedenog opšteg značenja, npr. blaženstvo 1, zasvedočili i tri njena religiozna i crkvena značenja, kao i takva značenja kod drugih leksema ovog derivacionog gnezda markirana kao religiozna: blažen 3, blaženik, blaženica i Blaženica ’Blaga Marija’, ili kao crkvena: blaženstva (mn.) ’stihovi koji se pevaju na pravoslavnoj liturgiji pred čitanje apostola’.

U Uputstvima u vezi sa crkvenom leksikom nalazimo da: „Skraćenica crkv. tiče se značenja i pokazuje da je predmet ili pojava iz crkvenog života; npr. blaženstvo“, u Rečniku blaženstvo 5 ’sastavni deo titule crkvenog poglavara’, dok su u Skraćenicama, priručniku za izradu Rečnika, dati sledeći kvalifikatori za reči iz religiozne sfere: rlg. (religija, religiozno); crkv. (crkvena reč); pravosl. (pravoslavni) i teol. (teologija, teološki). U Rečniku se mnogi crkveni i religijski sadržaji označavaju leksemama markiranim i drugim kvalifikatorima, npr. prazn. (praznoverje, sujeverje) ili etn. (etnologija, etnografija).

Crkvena leksika uz drugu leksiku srpske pravoslavne i svetovne duhovnosti u Rečniku SANU i njegovom korpusu, pored ostalog, odražava opštu sliku narodne religije i duhovnosti koja se razvijala ne samo pod uticajem crkve i pravoslavlja, nego i pod uticajem promenljivih društveno-istorijskih i kulturnih prilika. Ona samo u svom osnovnom, pojmovnom značenju čuva obeležja sakralnog funkcionalnog stila odnosno crkvenog jezika, od koga je u jezičkoj realnosti odvajaju vekovi. Kako se u literaturi ističe, crkveni jezik danas je jezik dogme koji „izlaže istinu Crkve“, „apofatičnost znanja“, a u hrišćanskom bogoslovlju to je „mnogo više jezik poezije i slika nego jezik konvencionalne logike i shematizovanih pojmova“ jer se njime „izražava dublji smisao“ bliži „životnom iskustvu“.

U vezi sa napred navedenim činjenicama, sa kulturološkog i sociolingvističkog aspekta bitno je pitanje normativnog statusa crkvene leksike u korpusu savremenog srpskog jezika u najnovijem periodu njegovog razvoja, pri čemu je važno uspostavljanje zajedničkih oblasti funkcionalno-stilskog sakralnog kompleksa i svetovnog jezika, kao i njihovih funkcionalnih stilova, žanrova i idioma, evidentnih u domenima morala, duhovnosti i nacionalnog identiteta pripadnika srpske društvene i crkvene zajednice.

Naučni savetnik i urednik Rečnika SANU

Komentari1
Molimo vas da sе u komеntarima držitе tеmе tеksta. Rеdakcija Politikе ONLINE zadržava pravo da – ukoliko ih procеni kao nеumеsnе - skrati ili nе objavi komеntarе koji sadržе osvrtе na nеčiju ličnost i privatan život, uvrеdе na račun autora tеksta i/ili članova rеdakcijе „Politikе“ kao i bilo kakvu prеtnju, nеpristojan rеčnik, govor mržnjе, rasnе i nacionalnе uvrеdе ili bilo kakav nеzakonit sadržaj. Komеntarе pisanе vеrzalom i linkovе na drugе sajtovе nе objavljujеmo. Politika ONLINE nеma nikakvu obavеzu obrazlaganja odluka vеzanih za skraćivanjе komеntara i njihovo objavljivanjе. Rеdakcija nе odgovara za stavovе čitalaca iznеsеnе u komеntarima. Vaš komеntar možе sadržati najvišе 1.000 pojеdinačnih karaktеra, i smatra sе da stе slanjеm komеntara potvrdili saglasnost sa gorе navеdеnim pravilima.
This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.

Komentar uspešno dodat!

Vaš komentar će biti vidljiv čim ga administrator odobri.

Овај веб сајт користи колачиће

Сајт politika.rs користи колачиће у циљу унапређења услуга које пружа. Прикупљамо искључиво основне податке који су неопходни за прилагођавање садржаја и огласа, надзор рада сајта и апликације. Подаци о навикама и потребама корисника строго су заштићени. Даљим коришћењем сајта politika.rs подразумева се да сте сагласни са употребом колачића.