Knjige koje su preživele Majski prevrat

„Još su pojedini srpski srednjovekovni vladari postali utemeljitelji ličnih biblioteka koje, nažalost, nisu sačuvane, mada je u nekim slučajevima poznat sadržaj pojedinih fondova poput biblioteke despota Stefana Visokog. Nasuprot tome, Dvorska biblioteka iz perioda Obrenovića i Karađorđevića je sačuvana i sadrži veliki broj značajnih publikacija i jedinica neknjižne građe objavljenih na srpskom, ali i brojnim stranim jezicima poput impresivnog broja prvih izdanja dragocenih publikacija, bibliofilskih izdanja, stare i retke bibliotečke građe i publikacija s posvetama autora, odnosno uglednih darodavacaˮ, navodi Ristić.

Priča o ovoj vrednoj riznici počinje u vreme prve vladavine kneza Miloša Velikog (1815–1839), osnivanjem biblioteke Knjaževske kancelarije u prestonom Kragujevcu (kao pridvorne biblioteke) i knjižnice pri državnoj Tipografiji u Beogradu.

„Ne treba smetnuti s uma da je upravo uz podršku ovog vladara 12. jula 1838. godine u tada prestonom Kragujevcu utemeljena i Narodna biblioteka Srbije, koja je posle Drugog svetskog rata postala čuvar Dvorske biblioteke. Iako neuk u veštinama pisanja i čitanja, knez Miloš je pokazivao interesovanje za knjige. O tome svedoči i pismo koje je 1817. uputio Mihailu Germanu u Bukurešt, u kojem primećuje da ’prota Miloje do danas još došao nije, niti je knjige doneo’. Reč je o deset primeraka Svetog pisma i stotinu primeraka Novog zaveta – pošiljci Komiteta ruskog Biblijskog sanktpeterburškog društva, posredstvom srpskog opunomoćenika u Sankt Peterburgu Petra Dobrnjca. Prema nekim istoričarima, ovaj događaj se može smatrati osnivanjem prve zvanične, svetovne, u ovom slučaju dvorske biblioteke u Srbijiˮ, kaže Ristić.

Miloševi naslednici – knez Mihailo i kraljevi Milan i Aleksandar – nastavili su da obogaćuju fond koji će posle Majskog prevrata 1903. postati deo Dvorske biblioteke dinastije Karađorđević. Iako su pripadnici dve vladarske porodice bili skloni uklanjanju materijalnih tragova postojanja one druge dinastije, i dalje je nepoznanica zašto u tim momentima nije stradavala i biblioteka, kaže Ristić. Nasuprot tome, u njenom fondu postoje dve vrste ekslibrisa – prvi je pripadao Obrenovićima, drugi Karađorđevićima – sa zvaničnim grbovima ovih dinastija. Sam fond obiluje posvetama znamenitih Srba – književnika, naučnika, političara, ali i istaknutih stranaca. U njemu se nalaze i jedinstveni, dragoceni primerci neknjižne građe, poput herbarijuma kraljice Natalije.

„Teško je nabrojati sve najzanimljivije posvete, ali vredi, na primer, ukazati na posvete Ive Vojnovića na prvim izdanjima svojih dela koja je darovao regentu Aleksandru, budućem kralju Jugoslavije, iz vremena dok mu je Vojnović bio privatni učiteljˮ, ističe Ristić.

Posle delimičnog oštećenja u Prvom svetskom ratu usled dejstava po vladarskim rezidencijama, Dvorska biblioteka je početak Drugog svetskog rata dočekala u reprezentativnim vladarskim objektima u Beogradu, Topoli i na Brdu kod Kranja. Njen najznačajniji i najveći deo i dalje je bio u zvaničnim kraljevskim rezidencijama u prestonici, da bi u prvim mesecima nacističke okupacije ostao prepušten nebrizi i delimičnim krađama. U julu 1941. upravnik NBS-a Dragoslav Ilić je u razgovoru sa slikarom Vladimirom Žedrinskim saznao kako u „razrušenom dvoru ima jedna gomila nekadašnje dvorske biblioteke i da se te knjige razvlače, da svaki koji tamo prođe odnosi po neštoˮ. Zato Ilić okuplja stručni tim koji će spasti deo fonda iz razrušenog zdanja Kraljevskog dvora u Ulici kralja Milana.

Po okončanju rata i ukidanju monarhije, značajan deo Dvorske biblioteke će iz tadašnjeg Maršalata kraljevskog dvora biti predat Narodnoj biblioteci Srbije, koja ga i danas čuva. Tom prilikom, 1946. godine, sačinjen je i zapisnik u kojem je sadržan i najpouzdaniji podatak o obimu i sadržaju predatog fonda koji je činilo ukupno 20.709 knjiga, 121 primerak novina, 71 muzikalija, 64 slike i karte, kao i četiri police za knjige. Kao posebna celina je navedena Dvorska biblioteka dinastije Obrenović sa 2.266 publikacija, ističe Ristić.

O punom obimu i sadržaju Dvorske biblioteke, dodaje, u ovom trenutku je teško dati sud jer se ona i dalje nalazi na dve lokacije i do danas nije zakonom zaštićena proglašavanjem za biblioteku celinu od velikog značaja za Srbiju.

„Tek po okončanju procesa identifikacije i objedinjavanja svih bibliotečkih jedinica na jednom mestu bilo bi moguće govoriti o punom obimu i sadržaju. Kako je u toku revizija nacionalnog fonda, može se očekivati da i taj proces bude uspešno okončanˮ, zaključuje Ristić.