Stopama despota Stefana Lazarevića

Istorijska štiva najlakše se obnavljaju u susretu sa hroničarima. Dokumentarnu građu „Stopama despota Stefana Lazarevića”, obogaćenu faktima i fotografijama, njen priređivač Milivoje Mišo Rupić, kao živu čitanku, otvorio je na Čukarici, a nastaviće da je „lista” u mestima koja baštine uspomenu na ovu izuzetnu ličnost. Autor je tokom dve godine, skupljajući materijal, obišao Srbiju, sledom tragova koje je ostavio mudri vladar i dobročinitelj, od Beograda, do Golupca, manastira Vojlovica, Manasija, Koporin... čiji je ktitor ili obnovitelj despot Stefan bio. U ovom vremeplovu, posebno su đaci pokazali radoznalost da saznaju, a odrasli da se podsete na bogat životopis Stefana Visokog, kako su ga od milošte nazivali, a koje Mišo hronološki iznosi:

Grb despota Stefana  

„Stefan Lazarević, sin kneza Lazara i Milice Hrebeljanović, rođen je 1377. godine u Kruševačkom gradu. Posle stradanja Lazara u boju na Kosovu polju do punoletstva je vladao srpskom zemljom uz pomoć majke, a posle samostalno. Titulu kneza nosio je od 1389. do 1402. godine. Bio je primoran da postane vazal Turske. Zbog vrlina i hrabrosti vizantijski car mu je 1402. godine dodelio titulu despota, u nadi da će u njemu imati saveznika u borbi protiv turskih osvajača. Mudrom vladarskom politikom i vojničkim sposobnostima uživao je podršku ugarskog kralja Žigmunda Luksemburškog. On ga je imenovao za prvog viteza reda Zmaja. Zbog mira na svojoj teritoriji, 1403. godine saveznički se povezuje sa Ugarskom od koje dobija delove Mačve, Srema, Banata i Beograd, a kasnije Golubac i Srebrenicu na upravljanje. Beograd je 1403. godine pretvorio u svoju prestonicu, s ciljem da bude srpsko političko, vojno, trgovačko, versko i kulturno sedište. U Gornjem gradu, na mestu nekadašnjeg vizantijskog kastela, despot Stefan je sagradio zamak u koji se ulazilo preko pokretnog mosta. Tu su bili despotov dvor, kuće za vlastelu, kapela, biblioteka, riznica, dve kule… Za despotovo vreme, Mitropolitski dvor nalazio se u Donjem gradu. Turskim osvajanjem 1521. godine zgrada je urušena. Ostaci zidova mitropolije mogu se videti i danas, a pokraj nje je bila crkva koju je despot obnovio. U njoj se čuvala čudotvorna ikona Bogorodice, zaštitnice grada. Turci su Crkvu uspenja Bogorodice pretvorili u džamiju. Za vreme austrijske opsade 1717. godine objekat je srušen. Arheološkim radom otkriven je deo portala na kome je ispisano ime despota Stefana. Kameni dokaz obnovitelja čuva se u Muzeju grada Beograda”, ovo je Rupić uz fotografije na velikim panoima izložio Beograđanima u Galeriji ’73.

U delu današnjeg Novog groblja despot je sazidao grobnu crkvu beogradskim mitropolitima, bolnicu i svratište za strance, navodi Rupić.

„Pretpostavlja se da je u Beogradu za vreme njegove vladavine bilo između četrdeset i pedeset hiljada žitelja. Trgovalo se srebrom, olovom, bakrom, tkaninama... Trgovci su imali povlastice jer su doprinosili razvoju. Radila je i jedna vrsta škole, a učitelj je bio despotov biograf Konstantin Filozof. U prestonici je bilo i sedište biskupije”, priča Mišo i priznaje da ga je posebno zanimao Zakon o rudnicima donet 1412. godine jer je Srbija bila jedan od najvećih proizvođača srebra u Evropi.

Despot Stefan kovao je i svoj novac. U početku, da bi poboljšao monetarnu politiku, kovao je monete manjih tiraža, težine i lošije obrade od onih za vreme cara Lazara. Kada je dobio u posed Srebrenicu i neka rudarska mesta u Ugarskoj, kvalitet moneta se poboljšao. Novi dinar kovan od srebra imao je tri puta veću težinu od ranijih izdanja, pa je privreda cvetala. Novčanice iz tog doba čuvaju se u numizmatičkim zbirkama Narodnog muzeja u Beogradu.

Despot Stefan podigao je i obnovio manastire na Kosmaju. Pavlovac u selu Koraćica spomenik je kulture. Obnovio je i manastir Tresije, koji je bio prepisivački centar. Jedna od knjiga pisanih ovde nalazi se u Hilandaru. Poštovao je umetnost. Napisao je Slovo ljubve, pesničku poslanicu, jednu od najlepših u našoj srednjovekovnoj kulturi. Smatra se da je posvećena njegovom bratu Vuku s kojim tada nije bio u dobrim odnosima. Despot iskazuje želju da ljubav prema toj osobi, čije ime ne navodi, bude jača od problema među njima.

​Povelja Beogradu, Spasovdan i Nagrada grada

U Žitiju despota Stefana Lazarevića Konstantin Filozof piše da je despot podario 1405. godine povelju Beogradu. Posle despotove smrti 1427. razvoj Beograda se zaustavlja, ali ono što se neguje kao trajna vrednost do današnjih dana, a on je ustanovio, jeste Spasovdan – slava Beograda, u slavu i milost Vaznesenja gospodnjeg. Odlukom Skupštine grada 2021. godine, najviše priznanje grada je „Nagrada Grada Beograda – despot Stefan Lazarević”. Nagrađenom se dodeljuje i statua despota Stefana, rad akademskog vajara Svetomira Arsića Basare.

Srpska pravoslavna crkva despota Stefana kanonizovala je 1927. godine. U kalendaru SPC dan posvećen ovom svetitelju je 1. avgust.