Hadži-Melentije, obnovitelj manastira Rača

Manastir Rača nalazi se na šestom kilometru od Bajine Bašte, na izlazu prema Kaluđerskim barama, na samim obroncima Tare. Hram je posvećen Vaznesenju Gospodnjem i zadužbina je srpskog kralja Dragutina (1276–1313). O zadužbinaru govori zapis grešnog brata Hrizostoma: „U leto tisućdvesto sedandeset šesto, mladi kralj Dragutin, praunuk Nemanje, sin Uroša prvog, izbra ovo mesto i na njemu sozda Raču, sveto zdanje”.

Godine 1690. Velika seoba Srba pod patrijarhom Arsenijem Trećim Čarnojevićem povukla je sa sobom mnoge monahe iz ovog opštežiteljnog manastira, koji je sasvim opusteo, pogotovo što ga je turska vojska, sledeći austrijsku, zapalila. Georgijanski skit s crkvicom na levoj obali rečice Rače sve do odlaska račanske monaške bratije u Ugarsku bio je centar srpske prepisivačke književnosti. Time su se naročito bavili jeromonasi Jerotej i Kiprijan, kao i Kiprijanov učenik Gavril Stefanović Venclović. Baveći se reformom jezika i pravopisa, Venclović je uveo u srpsku azbuku slova Đ, Ć i Dž. Kristifor Račanin, prepisivač i iluminator (ukrašavač rukopisnih knjiga), bio je sabrat skita Svetog Georgija.

Jeromonah manastira Tronoša Melentije Stefanović (1766–1824), ponesen uticajem sabraće Hadži-Ruvima i njegovog učenika Gerasima, odlazi na pokloničko putovanje u Svetu zemlju. Njegov duhovni učitelj arhimandrit Stefan Jovanović namenio mu je, pored hadžiluka, i dodatnu ulogu. Davši mu pozamašnu svotu novca, naložio mu je da pri povratku iz Jerusalima svrati u Carigrad i od Porte iznudi dozvolu za obnovu manastira Rača. To se sve dešavalo polovinom 1794. godine. Preporukom vaseljenskog patrijarha uspeo je da od Porte dobije carski ferman za obnovu, vrativši se svoju zemlju s titulom hadžije. Obnova manastira započeta je 1795. godine, uz pomoć bosonogog i golorukog srpskog naroda, te je na starim temeljima 1796. godine bila završena lepa nova crkva. Hadži-Melentije postaje arhimandrit svetinje.

Odmetnici od sultanove vlasti, beogradske dahije, osetivši da se narod sprema za bunu, posekoše knezove iz Beogradskog pašaluka i dva kaluđera, Hadži-Ruvima i Hadži-Đeru, ali ne i Hadži-Melentija. U Prvom srpskom ustanku pobunila se i njegova Sokolska nahija. On postaje komandant vojske na Drini, tj. vojvoda i dobija vojvodsku zastavu. Učestvovao je u mnogim bojevima u Podrinju. Nakon propasti ustanka vojvoda drinski Hadži-Melentije odlazi s voždom Karađorđem u Austriju. Bratstvo manastira Rača ostaje bez svog zaštitnika od Turaka, znajući da oni ne mogu da mu oproste što ih je isterao iz Sokolske nahije.

Srebrenički Memšir-aga polovinom oktobra 1813. godine prelazi Drinu i napada manastir. Igumanu Isaiju i đakonu Ignjatiju, na kamenoj časnoj trpezi, Turci odsecaju glave, a ikonostas, ikone i sve drvene stvari nabacaju na njihova tela i zapale nasred crkve. Potom pale crkvu i sve okolne zgrade, a imanja poharaju, oteravši manastirsku stoku preko Drine u Bosnu.

Oslobađanjem Srbije, znajući da ga kao Karađorđevog prijatelja novi knez neće rado dočekati, Hadži-Melentije se vraća u otadžbinu 1816. godine, ponesen željom da ponovo obnovi Raču. Knez Miloš mu je dao pismeno „objavlenije” kojim je pozvao narod da mu pomogne u tom naumu, oslobodivši ga nahijskih poreza. Osiromašeni narod nije mogao mnogo da pomogne, te je poslednje arhimandritovo sredstvo bila milostinja koju su monasi sakupljali po gradovima, selima, manastirima i crkvama osiromašene Srbije. Knez Miloš, nemajući kud, pomogao je, ali nerado, da se hram dovrši. Hadži-Melentije u Rači živi još šest godina gde i umire u keliji marta 1824. godine. Sahranjen je u manastirskoj porti, u kojoj je počivao do 1924. godine, kada je tamošnji iguman njegove zemne ostatke preneo u novosagrađenu grobnicu, uz sam zid hrama, sa južne strane.

Srpski kralj Dragutin, zbog bolesti, predao je vlast svom mlađem bratu Milutinu 1282. godine i povukao se u manastir, uzevši monaško ime Teoktist. Kasnije je proglašen za sveca. Patrijarh srpski Pavle, bio je, kao mlad monah, na službi u manastiru Rača. Zahvaljujući patrijarhu, deo moštiju Svetog Teoktista (nadlaktica ruke) može se videti i celivati u ovom manastiru.

Milutin Osmajlić