Pogled iz trećeg milenijuma

Redak je slučaj u izdavaštvu u oblasti filmske literature u nas da se u toku jedne godine pojavi nekoliko naslova iz pera domaćih autora, kritičara i teoretičara filma. Na ovogodišnjem Sajmu knjiga predstavljeno je nekoliko dragocenih studija – izdvojimo zbornik „Novi kadrovi” priređivača Dejana Ognjanovića i Ivana Velisavljevića u izdanju kuće „Klio”, potom „Studiju strave” autora Dejana Ognjanovića (svakako plodna godina za ovog pisca!) u izdanju „Malog Nema”, kao i „Film i nasilje” Ljubomira Maširevića u izdanju Gradske biblioteke „Žarko Zrenjanin”.

„Studija strave” predstavlja svojevrstan tematski nastavak dve prethodne Ognjanovićeve knjige, „Faustovski ekran: đavo na filmu” i „U brdima, horori: srpski film strave”. Sama „Studija strave” insistira ponajpre na književnom utemeljenju horora kao žanra koji će u filmu, kao umetnosti koja svojom audio-vizuelnom sugestivnošću nudi najveći potencijal, pronaći svoje raskošno ishodište. Ognjanović, nesumnjivo veliki poklonik i apologeta ovog neretko marginalizovanog žanra, traga za estetičkom namerom horora, „nosiocem njegove suštine”, pronalazeći je u izazivanju prijatnog užasa i uzbuđenja kod recipijenta umetničkog dela. Autor elaborira i ulogu čudesnog u fantaziji i hororu. Svoja istraživanja Ognjanović potkrepljuje i temelji na književnim i filmskim teorijskim izvorima kao što su napisi i osvrti i E .A. Poa, H. P. Lavkrafta ili Cvetana Todorova, sa jedne, i Džoan Kopdžek, Noela Kerola, Stivena Šavira, Natanijela Hotorna, Robina Vuda, Hrvoja Turkovića i Ranka Munitića, sa druge strane. U prvom delu knjige koji se pretežno bavi vrhuncima horor književnosti, autor minuciozno analizira opuse E. A. Poa, H. P. Lavkrafta i Embrouza Birsa. Drugi deo donosi analitičko pozicioniranje Dejvida Kronenberga čiji se opus „napaja kartezijanskim raskolom između uma i tela”, u značajnom poglavlju „Politika tela i estetika straha”. Posebnu pažnju Ognjanović posvećuje i Vesu Krejvenu, perjanici postmodernog holivudskog horora. Ognjanović donosi i kraću komparaciju kultnog japanskog horora „Ringu” sa holivudskim rimejkom „Krug”, da bi svoju iscrpnu studiju strave zaokružio poglavljem „Mračni eros u delima Đorđa Kadijevića” – opus ovog nadasve apartnog filmskog autora za Ognjanovića predstavlja jedan oblik opsesivne apoteoze, hirurški precizne vivisekcije Kadijevićeve gotovo neuhvatljive metaestetike.

O potrebi da nova generacija filmskih kritičara promišlja srpski film najzad i van granica supkulture, govori i pojava zbornika „Novi kadrovi” u uglednoj izdavačkoj kući kakva je „Klio”. Ne samo da kritički tekstovi bacaju svetlo na poprilično skrajnute žanrove srpskog filma kao što su horor, krimić i dečji film, kao i na stigmatizovane autore kakvi su Želimir Žilnik, Jovan Jovanović, Kokan Rakonjac, Đorđe Kadijević i Miloš Radivojević, već oni donose jedan sasvim novi, trećemilenijumski pogled na našu kinematografiju, rasterećen ideoloških stega i sitnosopstveničkih glasnogovorničkih ambicija dela nekadašnje filmske kritike šezdesetih i sedamdesetih. Po izazovnom stilu, dvanaest autora i dve autorke (Dejan Ognjanović, Đorđe Bajić, Miloš Cvetković, Dejan Dabić, Olga Dimitrijević, Kristina Đuković, Miloš Đurđević, Zoran Janković, Marko Krstić, Aleksandar Novaković, Uroš Smiljanić, Dimitrije Vojnov, Srđan Vučinić, i Ivan Velisavljević) na izvestan način naslanjaju se na rukopis prethodne generacije kritičara okupljenih oko zbornika „Svetlo u tami”. Izdvojimo nekoliko sjajnih eseja – M. Đurđević donosi parabolu o filmu „Zazidani” Kokana Rakonjca; D. Ognjanović dosledno i studiozno elaborira četiri dimenzije filma „Praznik” Đorđa Kadijevića kroz vivisekciju hrišćanskih, fantastičnih i horor motiva u de/mitologizaciji četništva; S. Vučinić mapira apokalipsu u filmu „Kičma” Vlatka Gilića, akcentujući vanvremensku atmosferu Beograda kao nekropolisa i donoseći tezu da ovaj autor anticipira savremenog tajvanskog autora, Cai Ming Lianga; I. Velisavljević prelama bolno iskreni, ogoljavajući opus Miše Radivojevića kroz prizmu autorefleksivnih nota jednog intelektualca kakav je ovaj autor; K. Đuković donosi zanimljiv osvrt na reditelja dečjih filmova, Jovana Rančića, prepoznajući ga kao onog koji ne poseduje „kalkulantski odnos prema dečjem gledaocu”; i, konačno, izuzetno važan, pionirski esej u svetlu Studija roda i tzv. kvir (queer) teorije primenjene na film, potpisuje O. Dimitrijević („Mir, mir, mir, niko nije queer”) koja analizira pojave kvir (gej, lezbijskih i transrodnih) elemenata u srpskom filmu.

Ljubomir Maširević u svojoj magistarskoj tezi „Film i nasilje” fokusira se na holivudski film budući da on prednjači u broju nasilnih filmova kao i u estetizaciji samog nasilja, kroz žanrove gangsterskog, horor, vestern, ratnog i akcionog filma. Autor donosi osvrt na važnu sociološku teoriju tzv. moralne panike, nastalu sedamdesetih, po kojoj određeni događaj ili društvena grupa postaju pretnja društvenim vrednostima, te ih masovni mediji predstavljaju stilizovano ili stereotipno. Neke važne teme autor, nažalost, tek ovlaš dotiče – „osobenost filmskog reprezentovanja nasilja” zahtevala bi svakako opsežniju analizu, dok se drugim faktorima u oblikovanju filmskog nasilja, kao što je cenzura i čuveni Hejsov kod iz 1930, pridaje prilično prostora. U komunikativnom maniru (kakav i jeste naslov teze i knjige), Maširević donosi analize klasičnih gangsterskih filmova – „Mali Cezar”, „Skarfejs”, i „Državni neprijatelj”, da bi, locirajući dekadu šezdesetih kao izuzetno socio-politički nasilnu, došao do ključnih ostvarenja – „Boni i Klajd”, „Divlja horda” i „Paklena pomorandža”, i konačno do postmodernih citatnih ostvarenja Tarantina, O.Stouna i R.Rodrigeza, u apologetskom pokušaju da nasilje na filmu označi kao posledicu a ne kao uzrok nasilja u realnom svetu.