Iako se Jugoslavija krvavo raspala, kinematografija regiona izrastala je u postjugoslovenski film, svojevrsni kulturološki fenomen. U okviru njega, iako se pojedini autori tematski distanciraju od ratova devedesetih, ili, što je daleko zahtevnije, od konteksta tranzicije, većina se, ipak, opredeljuje za ponovne refleksije na rat ili pak na pokušaje socioloških studija poratnog doba nakon 2000.

U tom smislu, srpska, bosanska i hrvatska kinematografija imaju i imaće ponajviše dodira, dok će makedonska, slovenačka i crnogorska ostati pomalo apartne. Nije više u pitanju prirodna radoznalost za filmske priče koje dolaze iz geografski i jezički bliskih nam naroda; koprodukcije postaju isto tako prirodna veza koja oplemenjuje regionalnu kinematografiju.

U ovoj godini, u Hrvatskoj je producirano deset, a u prethodnoj sedam dugometražnih igranih filmova, što svedoči o vitalnosti kinematografije ove susedne nam države – tome svakako doprinosi i decenijska tradicija Filmskog festivala u Puli koji stimuliše i promoviše hrvatsku kinematografiju. Sa savremenim hrvatskim filmom naša publika je imala prilike da se upoznaje u okviru posebne programske celine Evropa van Evrope na beogradskom FEST-u, ili pak na Festivalu autorskog filma. Na prošlogodišnjem FEST-u, podsetimo, trijumfovao je neoratni film Kristijana Milića, Živi i mrtvi, u kojem se u prepletu dve vremenske ravni 1943. i 1993. na istom, kobnom mestu u Bosni, Grobnom polju, odvija drama grupe domobrana i ustaša, odnosno pripadnika hrvatskih trupa u Bosni, u svojevrsnom nadrealnom dans makabru. Milićev film sugeriše cikličnu prirodu rata kao neminovnosti balkanskih prostora, ali i sve prisutnije uspostavljanje kulture sećanja; stoga će većina autorskih filmova Hrvatske posezati za narativima čija je okosnica sećanje na ratnu traumu – Svjedoci i Nije kraj Vinka Brešana (potonji kao koprodukcija sa našom zemljom), Buick Riviera Gorana Rušinovića, Armin Ognjena Sviličića, ili pak Ničiji sin Arsena A. Ostojića. Ovaj autor je poznat našoj publici po zaista sjajnom niskobudžetnom istovremeno teskobnom, košmarnom i oniričnom portretu Splita u Toj divnoj splitskoj noći; u Ničijem sinu, Ostojić se latio bolne teme posttraumatskog sindroma učesnika domovinskog rata. Smeštajući priču u Sisak, nekada važan industrijski grad bivše Jugoslavije, reditelj je doneo omaž svojoj urušenoj generaciji četrdesetogodišnjaka, kroz protagonistu Ivana, nekada alternativnog rokera a danas invalida.

 

Za najbolje ostvarenje nedavno završenog 15. festivala autorskog filma proglašena je (anti)ratna drama Crnci rediteljskog dvojca Gorana Devića i Zvonimira Jurića. Ova filmska priča o hrvatskoj paravojnoj jedinici koja likvidira srpske civile u Baranji svedoči o potrebi preispitivanja krivice i odgovornosti za ratne zločine. Teskobni eksterijer baranjske šume u kojoj petorica antijunaka vrše poslednju akciju spasavanja tela poginulih drugova, i garaža, u kojoj ostaju tragovi masakra civila, kao preteći, demonijačni ambijent, tvore gotovo horor atmosferu nemira i strepnje. To je momenat u kojem se Crnci na svojevrstan način naslanjaju na Ordinary People Vladimira Perišića – iako Perišić (nasuprot autorima Crnaca) insistira na linearnoj dramaturgiji, na naturalističkom tretmanu situacije i likova, i na neimenovanim toposima (čime ratnom zločinu daje univerzalnu težinu), kao i u Crncima kroz lik novopridošlog vojnika iznenada bačenom u kontekst rata, sagledavamo sav užas i dehumanizaciju ratnih razaranja.  Na ovom festivalu prikazan je i izuzetno intrigantan film mladog Antonia Nuića, Kenjac, takođe u koprodukciji sa našom zemljom (producentska kuća Baš Čelik), sa Nebojšom Glogovcem u glavnoj ulozi. Kenjac (u značenju magarac) na fonu operacije Oluja, razotkriva krležijansku porodičnu dramu. Protagonista, sa suprugom i sinom, iz Zagreba dolazi u Hercegovinu, i raspliće porodičnu tajnu. Teskoba patrijarhalnog mesta u zaleđu Jadrana, prostor u kojem vreme kao da tvrdoglavo stoji, iskušenje oprosta i ponovno uspostavljanje odnosa sa sadističkim pater familijasom, čine film Kenjac snažnom dramom koja insistira na ideji da trauma odnosa sa bližnjima daleko zasenjuje aktuelni kontekst nadolazećeg zločina Oluje. Jedan nemušti magarac, kao ikonička slika vremena prošlog, poslužiće kao šaman u putevima prelaska oca, sina i unuka. U tom maskulinom svetu, žena se pozicionira kao iskonska mudrost; upravo žena je ta koja nikada neće inicirati ni rat, taj tinjajući kontekst ove filmske priče. Zanimljivo je zapaziti da se lik Nebojše Glogovca naslanja na protagonistu Golubovićeve Klopke – introvert pred ogromnom životnom dilemom koja određuje sudbinu čitave porodice. Iako ispričan prilično konvencionalnim filmskim jezikom, Kenjac nosi auru vanvremenskog, čemu doprinosi fotografija Mirka Pivčevića.

Za kraj, istaknimo i mlađu generaciju hrvatskih glumaca – Daria Lorenci, rodom Sarajka, zapažena je u dramskim ulogama u filmovima Teško je biti fin Srđana Vuletića, Ničiji sin, Metastaze (film Branka Šmita koji beskompromisno tematizuje posledice tranzicije u supkulturnoj grupi navijača zagrebačkog Dinama), Iza stakla (redak primer tragičnog melodramskog ljubavnog trougla u savremenom Zagrebu, potpuno lišen poratnog ili tranzicionog konteksta); Krešimir Mikić, glumac neobične ekspresije, protagonista filmova Fine mrtve djevojke, Svjedoci, Put lubenica, Crnci; Leon Lučev (Buick Riviera, Iza stakla). Konačno, dvoje glumaca koji su se uspešno, sa dozom egzotike, oprobali i u srpskom filmu – Nataša Janjić kao partnerka Nebojše Glogovca u Kenjcu a u glavnoj ženskoj ulozi u Dragojevićevoj Aždahi, i Rene Bitorajac, protagonista Metastaza koji je igrao i u Čitulji za Eskobara Milorada Milinkovića – svedoče o sve većoj potrebi za razmenom umetničkih iskustava na dva bliska jezika.