U Srbiji je do danas preostalo 110 zadužbina od kojih je skoro polovina neaktivna. Ovaj podatak dovoljno govori o potrebi da se nešto hitno učini na oživljavanju zadužbinarstva koje u našem narodu ima duboke korene.

Dokle ta tradicija seže moglo se videti i na nedavno održanoj izložbi „Zadužbine i zadužbinarstvo u tradiciji srpskog naroda” koju je organizovao Srpski poslovni klub „Privrednik” u Skupštini grada Beograda.

„Privrednik” je uz pomoć autorke izložbe Gordane Gordić, istoričarke umetnosti, želeo da podseti javnost da su zadužbine jedna od najstarijih institucija u Srba – nastala još u doba Nemanjića podizanjem manastira Studenica krajem 12. veka kao zadužbina Stefana Nemanje.

– Izložba je nastala kao rezultat mog dugogodišnjeg rada u gradskom Zavodu za zaštitu spomenika kulture. Želela sam da to naše blago pokažemo i Beograđanima i građanima drugih gradova, da se zadužbinarstvo ne zaboravi, da te građevine zaštitimo i sačuvamo za buduća pokolenja – kaže Gordana Gordić, autorka izložbe.

Istoričar Radoš Ljušić ističe da je u našoj prošlosti iznenađujuće veliki broj onih koji su zaveštali svoju imovinu i osnovali zadužbine.

Potpuno pouzdan popis ne postoji ali ih, nesumnjivo, ima oko 800, mada, pretpostavlja Ljušić, buduća istraživanja će pokazati da je ovaj broj znatno veći. U Arhivu Srbije čuva se građa o 408 zadužbina. Iz ovog kratkog pregleda zadužbinarstva kod Srba znamo da Univerzitet u Beogradu imao 82 zadužbinara, SANU 65, Matica srpska više od 80, Srpska pravoslavna crkva 32 zadužbinara, a predratni „Privrednik” 94. Ovome bi se mogao pridodati još i broj darodavaca Univerzitetu u Beogradu do 1939. godine – 76 .

– Naši plemeniti preci bili su i vladari i seljaci, ali istine radi, najviše je među darodavcima bilo bogatih trgovaca. Imovinu koju su ostavili potomstvu, potomstvo bi moralo da neguje, održava i predaje budućim naraštajima – kaže Ljušić.

Brojni posetioci izložbe mogli su se uveriti da je zadužbinarstvo u nas nastavilo da živi i posle pada srpske srednjovekovne države. I crkveni velikodostojnici ali i „mali preduzetnici” onog doba koji su prilagodili svoje poslovanje turskom poreskom sistemu gradili su zadužbine. Tako je, recimo, u drugoj polovini 16. veka grupa građana iz Srpskog Kovina isfinansirala podizanje crkve u fruškogorskom manastiru Novom Hopovu.   

U 18. veku javile su se zadužbine sa izrazitim prosvetiteljstvom i školskom namerom, kao što je osnivanje Karlovačke gimnazije 1791. godine i Bogoslovije 1794. godine. Devetnaesti vek je nastavio da oživljava duhovne poruke kod Srba. I Miloš Obrenović je imao darežljivu ruku, to je vek u kojem niče niz naučnih i prosvetnih ustanova, a evropeizacija srpske države utiče i na umnožavanje zadužbinarstva. Zadužbinari kao što su Kapetan-Miša Anastasijević, Nikola Spasić, Ilija Kolarac, Velimir Todorović, kraljica Natalija, Luka Ćelović veliki su dobrotvori srpskog naroda.

Posle Drugog svetskog rata iz ideoloških razloga zadužbinarstvo zamire, ali se vremenom polako obnavlja, pojavljuju se novi ktitori, Pavle Beljanski, dr Laza i Nadežda Ristić, Vida i Zdravko Pečar, a nezaobilazne su Dositejeva zadužbina, zadužbine Ive Andrića i Miloša Crnjanskog, Vukova zadužbina… 

Zahvaljujući „Privredniku” izložba će krenuti i van Beograda, moći će da se vidi i u Sremskim Karlovcima, u Novom Sadu, verovatno i u Budimpešti i Beču, a postoje planovi i za Pariz i Čikago, gradove u kojima je srpska dijaspora brojna.