Pravoslavlje je u autentičnom smislu vera shvaćena kao život, kao punoća iskustva, kao sveukupnost blagodatnih datosti u Crkvi. Otuda svako moguće „rascrkovljenje“ po prirodi stvari vodi svojevrsnoj „religizaciji“ pravoslavlja, njegovom preinačenju u ideologiju individualističkih uverenja, posvetovljenju i sekularizovanju. Upravo tako „priređeno“ pravoslavlje se lako može „zatvoriti“ u sferu čovekove privatnosti, za šta se inače svih proteklih godina izričito zalaže veliki deo ovdašnje duboko sekularizovane, ateizirane i u osnovi dehristijanizovane javnosti. Da li naročito treba isticati kako je ovo jedno sasvim neprirodno okruženje za pravi crkveni život? Jer, na koji način uopšte može Crkva, faktički izgnana iz života zajednice, da doprinese „opravoslavljenju“ postojeće materijalizovane, profanizovane, potrošačke, u mnogo čemu mediokritetske kulture? A kako pravoslavna vera podrazumeva duboko aktivan, stvaralački, vrlinski život utemeljen na čovekovoj slobodnoj odluci da tako živi, to bi ovakvo njeno svođenje na nešto spoljašnje, formalno, ritualno, čak folklorno, vodilo samo jednoj novoj vrsti ideologizacije, smenjivanju stare komunističke ideologije jednom novom „verskom ideologijom“! Na koji se način, onda, uopšte može izvršiti recepcija pravoslavnih obrazaca društvenog ophođenja, čija je namera osmišljavanje ljudskog života i uspostavljanje odnosa unutar društvene zajednice kojima se razvija duh solidarnosti, saradnje, uzajamnog poštovanja, uvažavanja tuđih potreba kao sopstvenih, ali i ljubavi i milosrđa? Samo insistiranjem na sprovođenju ovakvih specifičnih normi, Crkva i može kao „čuvar društvenog morala“ da „interveniše“ doprinoseći razvoju njihovih pozitivnih efekata. Međutim, za stvarno zaživljavanje pravoslavne tradicije kao efikasnog „koordinatora“ i „regulatora“ društvenog saobraćanja, opet je osnovni uslov – izlaženje Crkve u javnost i njeno učestvovanje u osmišljavanju života zajednice. Čini mi se da je ona ogromna oslobođena društvena energija na početku devedesetih godina „spremna da se opravoslavi“ u velikoj meri ostala neiskorišćena; pravoslavlje u narodu nije vaspostavilo svoje dublje korene, a još manje iznedrilo mlade izdanke, podsećajući umnogome na „plitko zasađenu biljku“ koja treba da izdrži uraganske nalete strahotnih iskušenja društvene patologije...

Može li SPC u ovakvim okolnostima izneti na plećima teret koji joj je namenjen, valjano obavljajući svoju misiju? Na prvom mestu, ova crkva bi morala konačno napustiti ustaljeni i „zatvoreni“ krug u kome predugo već funkcioniše kao „servis“ za zadovoljavanje čovekovih verskih potreba, neposrednije se uključivši u javni život. Tek širokim „otvaranjem“ prema društvu ona može steći neophodan senzibilitet za predosećanje onoga što konkretan čovek, danas i ovde, oseća i misli, kako bi se uspešno suočila s njegovim suštinskim problemima. To zapravo znači da ona mora ovde iznova misionariti u pravom smislu te reči, dokazujući snagom sopstvenog primera ono što je dosta davno bilo neupitno na ovim prostorima. Shodno tome, nedopustivo je bilo kakvo njeno „autistično“ zatvaranje u sebe i insistiranje na ekskluzivističkom pravu saopštavanja istine u domenu „verskog“, te produbljivanje postojećeg jaza između tzv. crkvene jerarhije i laika. To, ujedno, podrazumeva unošenje nekih novih sadržaja u već postojeće načine komuniciranja Crkve i javnosti. Naime, Crkva bi se svakako morala kloniti ophođenja prema vernicima koje odlikuje ponašanje bilo koje birokratizovane društvene organizacije. To znači: zadržati svoj identitet i odnositi se prema verujućim ljudima ne kao prema pasivnim podanicima, već kao prema aktivnim učesnicima u misteriji spasenja Crkve kao Tela Hristovog! A sve to SPC će moći da ostvari tek ako prethodno oživi i obnovi vlastito saborno telo, bolno pogođeno negdašnjim brojnim raskolima koji su ostavili teško izbrisive tragove...

Viši naučni saradnik u Institutu za evropske studije, predsednik Centra za hrišćanske studije u Beogradu