U periodu važenja ranijeg (Miloševićevog) Ustava, Srbija je postala visoko centralizovana država sa političkim, administrativnim i fiskalnim nadležnostima koncentrisanim u rukama vlade i ministarstava u Beogradu. Iako je novim Ustavom iz 2006. godine predviđena mogućnost regionalnog razvoja opština i šira autonomija pokrajine, opšte političke prilike i dalje nisu povoljne da procesi decentralizacije i demetropolizacije uzmu više maha. Jedna od posledica ovakvog teritorijalnog i administrativnog organizovanja jeste da se unutrašnjost Srbije, van velikih gradova i Beograda (glavni grad troši više od 50 odsto društvenog dohotka države), izuzetno loše i neravnomerno ekonomski razvija.

Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, u Srbiji su razlike između razvijenih i nerazvijenih (bogatih i siromašnih) područja do te mere pojačane da odnos deset najrazvijenijih opština i deset najnerazvijenijih iznosi oko 12:1. Odnos bogatih i siromašnih područja u Srbiji 1976. godine iznosio je 6:1, da bi se do 2005. pogoršao u korist bogatih i iznosi 12:1. Kako ističu stručnjaci (M. Janić), došlo je do superkoncentracije stanovništva i privrednih aktivnosti na području Beograda. Kao posledica porasta stanovništva ubrzavala se i investiciona aktivnost, što je dalje delovalo na produbljivanje razlika između Beograda i nerazvijenih područja, a u celini na štetu i jednog i drugog. Razlike između Beograda i nerazvijenih područja, a posebno seoskih i brdsko-planinskih, takvih su razmera da iznose 10:1, 15:1, pa i 20:1, naročito ako se ove razlike gledaju prema pojedinim opštinama. Sa druge strane, Beograd je doživeo neviđenu demografsku eksploziju, dok su čitavi krajevi na jugu i jugoistoku Srbije ostajali bez stanovništva. Od 1961. do 1981. Beograd je porastao za preko 600.000 stanovnika, od čega se oko 70 odsto pripisuje mehaničkom prilivu. To znači da se samo za 20 godina u Beograd doselili oko 400.000 stanovnika, koliko je grad imao pedesetih godina prošlog veka. Za razliku od gotovo svih evropskih zemalja koje imaju jasno razrađenu regionalnu razvojnu politiku i, s tim u vezi, obuzdavaju rast velikih gradova, u Srbiji to nije učinjeno.

Demetropolizacija Beograda i formiranje uravnoteženog sistema gradova i naselja Srbije trebalo bi, između ostalog, da bude osnovna strategija prostornog i urbanog razvoja Srbije. Zbog toga je do 2025. neophodna ozbiljna teritorijalna reorganizacija države, koja bi, s jedne strane, omogućila demetropolizaciju Beograda, a s druge, ubrzani razvoj ruralnih područja i formiranje uravnoteženog sistema gradova i naselja Srbije.

Jedna od ideja koja se nedavno u javnosti pojavila jeste da se sedišta pojedinih državnih institucija alociraju (spomenuto je premeštanje sedišta Ustavnog suda iz Beograda u Sremske Karlovce). Takva rešenja u Evropi nisu nepoznata (recimo, sedište Ustavnog sud Češke nalazi se u Brnu). Prema Ustavnoj povelji Srbije i Crne Gore, sedište Suda Srbije i Crne Gore trebalo je da bude u Podgorici. Međutim, da bi ove ideje stvarno odražavale duh demetropolizacije, u kontekstu evropske regionalizacije i efikasne decentralizacije, potrebna su dva ključna faktora – politička volja i ekspertski elaborati. Demetropolizacija, iako podrazumeva i izmeštanje sedišta pojedinih institucija u druge gradove, ne može se svesti samo na to.

Demetropolizacija, kao proces koji čeka Srbiju, mora biti zasnovana na odgovornim političkim odlukama i precizno izrađenim stručnim strategijama koje, između ostalog, uključuju i decentralizaciju i demetropolizaciju onih oblasti života koje su od neposrednog i vitalnog interesa za ,,građane na lokalu”, kao što su kultura, obrazovanje, javne službe i zaštita životne sredine.

Profesor Pravnog fakulteta u Beogradu