„Očevi nemačkog jedinstva”: Helmut Kol, Džordž Buš stariji i Mihail Gorbačov Foto AFP

„Niko nema nameru da gradi zid.“ Pomenutu rečenicu izgovorio je 15. juna 1961. godine, na konferenciji za štampu, tadašnji lider Nemačke Demokratske Republike Valter Ulbriht odgovarajući na pitanje novinara šta će se to, zapravo, dogoditi u podeljenom Berlinu. Dva meseca kasnije dogodilo se upravo ono što je Ulbriht demantovao – Berlin je „zazidan“ – podeljen na istočni i zapadni deo.

Berlinski zid, kao deo granice između dve nemačke države, postao je simbol gvozdene zavese koja je, u vreme hladnog rata, delila zapadni i istočni deo Evrope. Simbol čiji je pad, 28 godina kasnije – 9. novembra 1989. godine – na spektakularan način označio kraj jedne mračne epizode u novijoj svetskoj i evropskoj istoriji.

Za razumevanje uzroka „izrastanja“ zida u Berlinu neophodno je kratko istorijsko podsećanje. Posle okončanja Drugog svetskog rata poražena Nemačka rasparčana je na četiri okupacione zone, a po istoj formuli sile pobednice – SAD, Francuska, Velika Britanija i Sovjetski Savez – podelile su i Berlin. Nešto kasnije otpočeo je hladni rat između zapadnog i istočnog bloka, već 1949. godine stvorene su dve nemačke države (Savezna Republika Nemačka i Nemačka Demokratska Republika) čije je nadmetanje dalo snažan pečat „sudaru“ Atlantskog saveza i Varšavskog ugovora.

U ovom nadmetanju Berlin je zapravo imao jednu od centralnih uloga. Obe strane pokušavale su da u podeljenoj nemačkoj prestonici obezbede dominantnu poziciju, u čemu je Zapad imao više uspeha. Statistika kaže da je od 1945. do podizanja zida, 13. avgusta 1961. godine, oko 3,5 miliona ljudi napustilo sovjetsku okupacionu zonu (kasnije NDR) i prešlo na zapad. Glavni „kanal“ za odlazak ove milionske armije vodio je upravo kroz Berlin.

Prema najnovijim podacima otkrivenim u arhivama NDR, rukovodstvo istočnonemačke države je od 1952. godine planiralo da „zapuši“ berlinsku rupu. Nepunu deceniju kasnije to je i učinjeno. Akciju koja je „cementirala“ podelu Berlina vodio je Erih Honeker, potonji dugogodišnji lider NDR.

Presecanje Berlina počelo je u noći između 12. i 13. avgusta kada je više od 15.000 pripadnika istočnonemačke policije, graničara i vojnika izašlo na liniju podele između sovjetskog i tri zapadna sektora. Za njima su došli građevinci koji su prionuli na posao. Zid je građen, doterivan i usavršavan godinama, tako da je u vreme njegovog „pada“ on zaista postao gotovo neprobojan bedem između Zapada i Istoka.

Već i neke osnovne brojke potvrđuju zaključak da je u Berlinu podignuta prepreka kojoj sasvim odgovara ime gvozdena zavesa. Istočni Berlin ograđen je u dužini od 167,8 kilometara – betonom, teškim preprekama, bodljikavom žicom... Betonski zid podignut u centralnim gradskim zonama prvobitno je bio visok 3,70 metara, ali je kasnije podignut za još pola metra.

Zid je bio načičkan sa 20 bunkera, 302 kontrolna tornja, izgrađeno je i 259 postaja sa psima. Pored zida, na istočnoj strani, postojao je brisani prostor širine nekoliko desetina metara – pod svetlima snažnih reflektora i sa zvučnim dojavljivačima kretanja. Istočnonemački graničari imali su naređenje da oružjem sprečavaju svaki pokušaj bekstva.

Bez obzira na ovako rigorozne mere zaštite Berlinskog zida, stalno su beleženi pokušaji bekstva – iz istočnog u zapadni deo grada. Ova bekstva često su imala tragičan kraj. Sve doskora smatralo se da je na Berlinskom zidu, prilikom pokušaja bekstva, ubijeno 78 ljudi, današnje procene govore da je broj mrtvih bio veći – između 136 i 206.

Ljudi su pokušavali da se probiju sa Istoka na Zapad preskakanjem zida, kopanjem tunela, cepelinima... Domišljatost begunaca bila je ogromna, o čemu govore eksponati i svedočanstva izložena u muzeju otvorenom 1963. godine u blizini najpoznatijeg graničnog prelaza – „Čekpoint Čarli”.

Rušenje zida počelo je 9. novembra 1989. godine i danas u prestonici Nemačke postoje svega tri nešto veća dela nekadašnje gvozdene zavese.

Žarko Rakić