Maske identiteta

Rituali i mitovi Afrike mogli su se ponovo videti tokom jula, zahvaljujući impozantnoj izložbi tradicionalnih rituala na drugom Panafričkom festivalu kulture u gradu Alžiru, festivalu koji je imao 8.000 učesnika iz 53 afričke države.

Izložbu „Remek dela Afrike – usmeno i duhovno nasleđe čovečanstva“ koncipirao je Mohamed Đehiš, direktor Nacionalnog muzeja za modernu i savremenu umetnost Alžira. Prikazani su predmeti kultova i rituala: maske, statue, muzički instrumenti, nošnje, ali i paralelno u istom prostoru: filmovi, zapisi tradicionalnog nasleđa, pre svega duhovnog, u izvornoj formi, u kojoj u Africi postoji već vekovima.

Od Nigerije do Mozambika, prolazimo Togo, Egipat, Madagaskar, Alžir, Mali, rituale i proslave impresivne u svojoj različitosti. Što je značajnija funkcija pojedinog objekta to su očigledniji i njeni estetski kvaliteti; lepota i funkcija su blisko povezani, podržavajući jedan drugog i utičući na rađanje i nastajanje. Lepota, originalnost, emocija i magija afričkih umetničkih radova duguju umnogome svojoj društvenoj upotrebi, u kojoj ritual i magija imaju nezaobilaznu funkciju – jer u Africi ne postoji umetnost radi umetnosti.

Predmeti su izrađeni od materijala iz prirode: drvo, koža, kora drveta, školjke, rogovi životinja, sve podložno zubu vremena morali su za svaku priliku biti načinjeni na potpuno istovetan način. I nošnje i maske i skulpture imale su i imaju vrednost prototipa starog više stotina godina, u kome su se okušavali preci današnjih stanovnika. A u svakom regionu Afrike predmeti su nastajali zahvaljujući anonimnom tvorcu.

Izložba drevnih umetnosti Afrike otkriva remek-dela koja su potpuno ostvarila svoju formu i kontekst u kojima dela nastaju – kultnu, svakodnevnu i svetu vrednost onih objekata koji su bili prenosioci ukupnog istorijskog znanja.

Kulturno nasleđe ovde ne podrazumeva samo materijalnu kulturu, nepokretno spomeničko nasleđe, i predmete koji su sa pažnjom čuvani kroz vekove, već takođe obuhvata živu izražajnost, žive tradicije brojnih zajednica, plemena i naroda Afrike, koji su nasleđe primali od svojih predaka. Kao takvo, celovito, pruža svakom od onih koji ga čuvaju osećanje identiteta i kontinuiteta, sa namerom da ga očuva i motiviše na jedan neprekidan proces ponovnog stvaranja. Tradicionalno zanatstvo, na primer, prenosi se sa generacije na generaciju, indirektno promovišući poštovanje za kulturni diverzitet i ljudsku kreativnost.

Po koncepciji izložbe na Panafričkom festivalu u Alžiru, pored prikaza tradicionalne muzike i igre, maske i predmeti maskiranja bili su jedini nepokretni muzejski svedoci. Na izložbi je donekle preokrenuta i muzejska praksa da je remek-delo okosnica izložbe, a video-zapis ono što ga tumači, objašnjava upotrebu određenog predmeta. Ovde se duhovno i materijalno prikazuju sinhronizovano.

Evo i primera, tri zapažena segmenta sa izložbe.

Kulturni prostor soso-bala

Sveti instrument balafon, poznat kao soso-bala, bio je percipiran kao simbol slobode i kohezije Mandingo zajednice, koja se rasprostire na teritoriji gde je u davnoj prošlosti postojalo kraljevstvo Mali. Prvobitno, instrument je posedovao i na njemu svirao kralj Sumarao Kante koji je poticao od dinastije Soso još od 13. stoleća.

Sveti balafon je tip ksilofona dugačak metar i po, sačinjen od 20 pažljivo izdeljanih daščica različite dužine ispod kojih je postavljeno više rezonatora, tikava kalabasa različitih otvora. Prema predanju, i prema pisanim izvorima, balafon je izrađivao u prošlosti ili sam kralj ili bi ga za njega izrađivao đini (čarobnjak). A starac balatigi, najstariji u porodici, taj je kojem je bala poveren na čuvanje. Samo on može da svira na drevnom instrumentu, na značajnim svečanostima kao što je proslava muslimanske Nove godine ili na sahranama.

Tradicionalno nasleđe gelede

Tradicionalne igre s maskama gelede izvode pripadnici Joruba-Nago zajednice koja naseljava države Benin, Nigeriju i Togo. Već više od jednog veka ova ceremonija se izvodila da bi odala počast velikoj majci Ija Nla i ulozi koju su žene i majke imale u procesu društvene organizacije i razvoja Joruba društva.

Gelede ceremonije izvode se svake godine posle žetve, značajnog događaja, i karakterišu je rezbarene maske, igre i pevanje, na jeziku naroda Joruba koje ima značenje istorijskog pamćenja Joruba-Nago populacije. Ceremonije se obično izvode noću na velikom platou, mestu okupljanja. Masku gelede upotpunjuju figure životinja na vrhu, zmija – simbol moći, ili ptica koja ima značenje glasnika.

Makiši maskarada

Makiši maskarada izvodi se na kraju mukande, godišnje svečanosti inicijacije. Ovaj ritual je uobičajena praksa kod naroda koji žive u severozapadnim i zapadnim provincijama Zambije.

Svaki inicijant dobija određenu ulogu u ceremoniji maskiranja. Čisalike je moćan i bogat čovek velike duhovne snage, mupala je „gospodar“ i duh zaštitnik sa natprirodnim moćima. Pvevo je ženski lik, predstavljajući idealnu ženu, ali je takođe zadužen za muzičku pratnju rituala i igre.

Makiši je još jedan maskiran lik, predstavlja duh umrlog pretka koji se vratio u svet živih da bi pomogao dečacima  inicijantima u za njih značajnom trenutku. Završetak rituala je slavlje kada celo selo učestvuje u pantomimi i igrama do kasno u noć.