Čulnost flamanskih slikara

Od našeg specijalnog izveštača
Beč – Muzej istorije umetnosti, KHM (Kunsthistorisches Museum) ovog leta je uveo interesantnu novinu lansiranjem programa Intermeco, čija je suština predstavljanje do sada retko izloženih remek-dela klasičnog slikarstva iz bogate muzejske riznice. Intermeco je koncipiran kao serija izložbi sa jasno preciziranim tematskim sadržajima, oslonjenim isključivo na eksponate svetskog likovnog nasleđa koje Muzej poseduje.

To, ukratko, znači da KHM za svoje trenutne i naredne izložbe pozajmljuje „sam od sebe”. Okosnicu prvog dela ovog projekta – „Čulno, ženstveno, flamansko; likovni prikaz žene u Rubensovo doba” – koji je nedavno otvoren za posetioce, čine tri Rubensova ulja na platnu: „Helena Furman” („Bunda”) „Autoportret” (1638-1640) i „Kimon i Ifigenija” (1617).

Naslov izložbe zahteva objašnjenje: i pored akcenta stavljenog na Rubensa, u pitanju je omaž čulnosti likovnog izražaja poznatog slikara ali i njegovih savremenika. Na njoj su zastupljeni radovi nekih od najznačajnijih predstavnika flamanske slikarske škole 17. veka: Davida Tenirsa, Jana Brojgela Starijeg i mlađeg, van Dajka, Paula de Vosa, Hansa Jordansa, Jana Fita, Fransa Frankana, Danijela Segersa, Jana van Dalena, Jana van den Hekea, Justusa van Egmonta, Vilema van Nilanda i Davida Rajkerta. Trideset devet radova pomenutih umetnika sklapaju kockice mozaika koji reflektuje duh jedne fascinantne flamanske likovne epohe, njenih ideala ženske lepote, senzualnosti i kulturološkog identiteta.

Neka od ovih imena neraskidivo su vezana za Rubensa, koji je slavljen za života i bio velika inspiracija umetnicima svoga doba. Tako se, na primer, karijera van Dajka, inače najtalentovanijeg Rubensovog učenika i ljubimca Čarlsa Prvog, najverovatnije nikada ne bi toliko razmahala da veliki majstor nije bio preokupiran svojim diplomatskim obavezama.

Za razliku od Van Dajka, Hans Jordans je u kopiranju svog učitelja otišao malo predaleko. Kao što to u „Istoriji slikarstva” (Nolit, 1967) napominje Pjer di Kolombje: „Jordans polarizuje zamerke onih koji puće usta pred Rubensovom snažnom senzualnošću... Kod njega put postaje meso, punoća se pretvara u gojaznost, brojnost osoba u pretrpanost, gozba u ždranje i krkanje.”

Flamanski ideal žene kao boginje plodnosti i senzualnosti raskalašnih oblina, bele puti i rumenih obraza, Rubens je savremenicima nametnuo strasnom opčinjenošću svojom drugom suprugom Helenom Furman, koja se za njega udala sa svega šesnaest godina. Današnji ideal lepote bi Helenu naterao na intenzivni fitnes program i strogu dijetu, iako je u svoje doba bila „femme fatalle”. Posle Rubensovog venčanja sa Helenom 1630. godine, humanista Jan Gaspar Gevartijus je mladu uporedio sa Jelenom Trojanskom, čije je prelepo lice „pokrenulo hiljadu brodova”. Na portretu „Bunda”, koji je jedna od senzacija izložbe u Beču, Helena stoji obnažena u raskoši svog tela kipućih oblina, u pozi stidljive Venere, sa na sebi tek ovlaš prebačenim krznenim ogrtačem.

KHM, koji se naziva i „hramom Brojgela”, prikazuje sjajne studije oca i sina sa temom senzualnosti: „Posetu veleposednika” (jedino umetničko delo iz 16. veka; oko 1597) „Alegoriju četiri elementa sa Cererom” (1604) i „Floru u vrtu” (1630). U „Alegoriji...” Brojgel stariji u centar kompozicije smešta Cereru, starorimsku boginju poljoprivrede i plodnosti, u društvu Galatee (personifikacije mora) i nage boginje – najverovatnije Flore – koja Cereri nudi grožđe. Njihova obnaženost je, istovremeno, i zavodnička i stidljivo-naivna i ne ostavlja ni najmanju sumnju u božanstvenost antičkih heroina.

Kao izvanredan kontrast Brojgelu i Rubensu, u delima Davida Tenirsa „Seljačko venčanje”, „Starac i služavka” i „Pravljenje kobasice” pokazane su žene iz „običnog sveta” u svakodnevnim ritualima. Jedina umetnica koja se usuđuje da radi kompozicije velikog formata – Mihaelina Vautirs – u „Bahanalijama” (oko 1659) stavlja svoju jedinu žensku figuru u drugi plan. Ovlašni erotski element ženine, tek malčice otkrivene, leve dojke i koncentracija na muško telo neverovatno su smele odluke Vautirsove, koja se suprotstavila pravilima ženske smernosti u Flandriji 17. veka, pokazavši odlično poznavanje anatomije suprotnog pola i upotrebivši svoj lik za obnaženi ženski motiv.

U prvoj priči iz petog dana Bokačovog „Dekamerona”, Kimon, proteran iz porodičnog doma, u jednoj šetnji slučajno nailazi na Ifigeniju koja spava pod krošnjom drveta, zaljubljuje se u nju i rešava da promeni svoj život ne bi li pridobio njenu naklonost. U Rubensovom ulju na platnu „Kimon i Ifigenija”, Ifigenija ne igra pasivnu ulogu; ona se pretvara da spava, krajičkom oka motreći na svog „voajera” koji je nesvestan njene igre. Kod Rubensa, Ifigenijino telo je otkriveno, izazivajuće, njena erotičnost istaknuta detaljima nakita, svile i somota.

Rubens 1638. započinje da radi autoportret u kojem sebe predstavlja kao plemića u tradiciji dvorskog slikarstva – sa rukavicama i mačem, u elegantnoj odori. Ova kompozicija je, najverovatnije, inspirisana nostalgičnim vraćanjem u vreme slikarevih uspešnih diplomatskih misija u Engleskoj i Španiji (Čarls Prvi ga je proglasio vitezom, a potom i španski monarh Filip Četvrti) a nastaje po dovršavanju portreta „Helena Furman”. Iako teži ka priznanjima i ugledu, Rubens ne uživa u dvorskom životu, što se jasno oseća u krutosti tela i mimici lica na autoportretu.

Izložba „Intermeco” otvorena je do 13. decembra ove godine.

Marina Bauer