Partijsko-državni zagrljaj

Sadašnje nedemokratsko i autoritarno ustrojstvo naših partija odgovara postojećem stanju u kome se multiplikovano poklapaju vladajuće (i ne samo one) partije i država. One su u obostrano korisnoj simbiozi, a posledice ovakvog partijsko-državnog zagrljaja pogubne su pre svega za stabilnost i demokratsku izgradnju društva. Naše stranke svojim političkim kapacitetom i delovanjem ne jačaju društvo već su okrenute samo državi jer iz nje izvlače ekonomsku korist i ostvaruju političku moć. Ovakvo trajanje i funkcionisanje nedodirljive partijske države vidi se i u nemogućnosti društva da učini javnim i vidljivim tokove novca kojim se finansiraju postojeće stranačke strukture. U podeli plena partijski aktivisti dobijaju samo mrvice sa političke trpeze, a glavni dobitak deli klijentelistička partijska oligarhija okupljena oko neprikosnovenog, nepogrešivog i nepomerivog stranačkog vođe. Mi smo, inače, platili veoma visoku političku cenu pragmatičnoj stranačkoj ideologiji čiji je i danas stav da partije treba organizovati kao pravo preduzeće. Krajnja konsekvenca ovako shvaćenog političkog pragmatizma je pražnjenje politike od vrline i poštovanja javnog interesa i pothranjivanje delovanja gvozdenog zakona oligarhije. A ta politička mašinerija stranačkih oligarhija mora se neprestano podmazivati i podsticati samo unosnim sinekurama, profitabilnim provizijama i državnim koncesijama.

Jedna od posledica partijske države je i sticanje i održavanje velikih bogatstava i tajkunskih imperija koje sve više postaju i dominantan politički faktor. Stranačke protekcije su posledica uspostavljenog sistema funkcionisanja partijske države i ona ima dugu tradiciju, a u vezi je sa podsticanjem i održavanjem podaničkog mentaliteta ne samo u oligarhijskim vladajućim krugovima već i u nižim stranačkim ešelonima. Kod nas se odomaćila i praksa da ljudi smatraju sasvim normalnim da treba da dobiju nešto opipljivo od svog stranačkog angažmana; to se smatra kao neka vrsta očekivane veće ili manje nadnice. Setimo se samo Branislava Nušića i Radoja Domanovića i moći ćemo lako da prepoznamo i današnje pisare iz ministarstava i stranačke vođe za koje se tek nakon propadanja u najdublju jarugu ispostavlja da nisu ni mogli da prepoznaju put kojim treba ići, ali im nije nedostajalo poslušnih sledbenika.

Jedna od protivrečnosti u našem društvu danas je u tome što ono već baštini ozbiljne demokratske tekovine, a stranke ostaju zatvorene u svojim oligarhijskim i klijentelističkim krugovima, kao organizacije koje ne uspevaju da prepoznaju i artikulišu duh i zahteve novog vremena. Podela izbornog plena i partijska protekcija nije naš originalni izum, ona postoji i u najrazvijenijim demokratskim zemljama ali su u njima uspostavljena neprikosnovena i delatna politička pravila kojima se obezbeđuje uticaj društva i kontrola javnosti. U tekstovima ovog ,,Politikinog” serijala autori predlažu mere za prevazilaženje sadašnjeg dominantnog uticaja partijske države. Ovde treba poći pre svega od nužnosti da se naše stranke, koje su očigledan primer centralizovanih organizacija u kojima je ugušen kritički dijalog i slobodno mišljenje, korenito reformišu. Jer stranke nisu samo puke političke mašinerije za osvajanje i održavanje na vlasti, one se moraju vratiti zastupanju javnih interesa i svom što većem i sveobuhvatnijem otvaranju prema javnosti. Jedno od mogućih rešenja je modernizacija i demokratizacija partijskih statuta, davanje širih ovlašćenja stranačkim organizacijama, ukidanje pridržavanja uobičajene statutarne obaveze da se kritičke primedbe o delovanju stranke mogu iznositi samo u stranačkom okviru, uvođenje institucije referenduma članstva i simpatizera o najvažnijim odlukama (ulazak u koaliciju, usvajanje stranačkog programa), dosledno poštovanje neposrednih izbora u strankama, ograničavanje broja mandata i reduciranje širokih prava predsednika stranaka koji sada više liče na poslodavce i vlasnike preduzeća nego na političke delatnike koji pre svega moraju da poštuju i promovišu demokratsku proceduru. Ovo može da izgleda kao da su nerealni zahtevi, ali dolazi vreme da se utopija i utopijski način mišljenja ugrađuje u našu politiku ogrezlu u surovi pragmatizam i stalno podsticanje političke trgovine i podele plena.

Publicista