Sa lica mesta o porazu i pobedi

Balkansko poluostrvo na kome su Srbi istrajavali više od jednog milenijuma bilo je poprište nebrojenih ratova, osvajanja, krvavih buna i sukoba, ali je epopeja Balkanskih i Prvog svetskog rata jedna od najtragičnijih, ali i najslavnijih. Tom periodu od 1912. do 1918. godine, viđenom očima naših umetnika, posvećena je izložba „Sa lica mesto o porazu i pobedi”, koja se otvara večeras u 19 časova u Prodajnoj galeriji „Beograd” (Kosančićev venac 19), a autor je istoričar umetnosti Zdravko Vučinić.

Višedecenijski rad na mestu kustosa prve i godinama jedine prodajne galerije u Srbiji omogućio je Vučiniću da se upozna sa najvećim brojem kolekcija u celoj zemlji i sada je taj njegov trud krunisan izložbom koju, verovatno, niko drugi ne bi mogao postaviti pošto je od 74 izložena rada samo desetak iz Vojnog muzeja dok su svi ostali u privatnim rukama, a veliki broj nikada nije bio izložen u javnosti. Za dobre znalce srpskog slikarstva 20. veka izložba, koja će biti otvorena do 28. oktobra, pravo je otkriće jer se Vučinić postarao da obezbedi ne samo dela 34 umetnika već da to budu ona najbolja što su oni uradili tokom šest sudbonosnih godina, bilo da su to bili portreti saboraca, scene iz vojničkog života, ranjenici, kolone ratnika koji su prelazili golgotu preko Albanije, bilo da su pejzaži predela kroz koje su prolazili, koji po likovnim kvalitetima spadaju u najbolja ostvarenja srpske umetnosti prve tri dekade 20. veka.

Vučinić je tragao za delima koja bi na najbolji način ilustrovala to „vreme smrti” ali i aktuelne domene srpske umetnosti koja je u prvoj deceniji 20. veka tek zaplovila u glavne tokove evropske umetnosti preko umetnika školovanih u Minhenu, Parizu, Beču, Petrogradu, koji su tek otkrili slikarstvo „plenera”, ulazeći u vode postimpresionizma i ekspresionizma da bi, neki od njih, stvorili svoja najzrelija i najvažnija dela baš u ratnom vihoru iz koga se neki nikada nisu vratili ili su ubrzo umrli od posledica ranjavanja i ratnih stradanja.

Istovremeno autor izložbe je za studiozno napisani katalog istraživao građu u vezi sa tim vremenom i umetnicima i tako nas uveo u arhive Štaba Vrhovne komande gde se čuva odluka da se ustanovi zvanje „ratnog slikara”, termin prvi put upotrebljen 21. septembra 1912. godine na putnom nalogu sa potpisom komandanta srpske vojske Živojina Mišića, kojim se slikar Petar Ranosović upućuje u vojne jedinice da svojim likovnim zapisima sačuva od zaborava važne događaje. Čuva se i nalog sa potpisom načelnika generalštaba Petra Bojovića da se slikar Dragomir Glišić uputi u rejon Dunavske divizije juna 1913.

(/slika2)Konačno, 20. avgusta 1914. u Valjevu vojvoda Radomir Putnik potpisuje „Uput za korišćenje ratnih slikara pridodatih štabovima viših jedinica na bojištu” na osnovu koga se broj ratnih slikara, sa 20, koliko ih je pratilo Balkanske ratove, popeo na 40. Neka imena poput Glišića i Ranosovića poznata su i široj javnosti kao i imena onih umetnika koji su se već afirmisali pre perioda o kome je reč (Nadežda Petrović, Beta Vukanović, Paja Jovanović) ili su imali sreću da se, posle ratova, vrate kući i budu aktivni kao slikari niz godina (Živorad Nastasijević, Nikola Bešević, Miloš Golubović...). Međutim, ono što ovoj izložbi daje posebnu vrednost su slike onih umetnika koji su ili umrli tokom rata ili odmah posle, a čija imena je prekrio zaborav iako su zaslužili ugledno mesto u srpskoj istoriji umetnosti. Rat nisu preživeli Aleksandar Lazarević, Vidosava Kovačević, Mališa Glišić, Branko Jeftić, Milorad Đekić, Cvijetin Job…

Posebno mesto pripada slikarima koji su se rodili i obrazovali izvan Srbije ali su se, poneti idejom jugoslovenstva, javili kao dobrovoljci, a neki su, poput Nikole Džanga, falsifikovali datum rođenja da bi mogli da se priključe srpskoj vojsci. Iz Splita je došao Paško Vučetić koji se, početkom veka, priključio umetnicima okupljenim oko novoosnovanog Umetničkog društva „Lada”, a najzrelija dela naslikao je tokom ratnih godina beležeći pejzaže i prizore koji su tokom vojnih operacija zaveli njegovo slikarsko oko. Njegov neosporni talenat nije imao priliku da dostigne punu zrelost jer je umro ubrzo po završetku rata.

Vučinićeva izložba je najveća, najkompletnija prezentacija stvaralaštva ratnih slikara (mogla bi se označiti kao vizuelni pandan Ćosićevom „Vremenu smrti” i „Srpskoj trilogiji” Stevana Jakovljevića). Slike iz rata su dragoceni vizuelni trag o jednoj od sudbonosnih, herojskih epopeja koje se treba sećati sa ponosom i od koje nas dele skoro celi vek i dugi period prisilnog zaborava.