Muškarci nisu sanjari

NOVA TUMAČENjA
U galeriji Matice srpske u Novom Sadu, na samom kraju prethodne godine, otvorena je izložba "Teme i ideje - Srpska umetnost od 1900. do 1941. godine". Novu postavku čine 62 umetnička dela među kojima su 43 slike, 13 crteža, tri grafike i tri skulpture.
Autorka ove postavke dr Simona Čupićsa saradnicom mr Tijanom Palkovljević kreirala je jedno novo, moguće čitanje i tumačenje nacionalne umetnosti 20. veka, odmaknuto od strogo hronološkog i čisto tematskog pristupa.
Razvoj ideja modernosti u srpskoj umetnosti tokom prve četiri decenije 20. veka, sagledan je kroz istorijske, socijalne i političke okolnosti u kojima je nastajala.

- Socijalna istorija umetnosti već decenijama interpretira umetnost kao neku vrstu "društvenog proizvoda". Ideja je bila da se srpsko slikarstvo prve polovine veka postavi u kontekst kapitalizacije društva, njegove građanske misli, suprotnosti tradicije i "jevropeizacije", sela i grada kao krajnjih tačaka jednog procesa socijalne transformacije. Takođe, postojala je velika želja da se napusti koncept posmatranja umetnosti kroz njene formalno-stilske osobenosti kao oznake geneze modernosti. U svetu se umetnost decenijama posmatra kao aktivni činilac društvene stvarnosti. Teško da ikoga više zanima da, na primer, interpretira impresionizam kroz priču o treperavom potezu i "lepoj slici". To je već dugo povod da se govori o građanskom i malograđanskom, muškim i ženskim prostorima, o javnom i privatnom. Slika u najbukvalnijem smislu postaje slika stvarnosti bilo kao njena afirmacija, negacija, kritika ili odraz u ogledalu,objašnjava Simona Čupić.

Sa namerom da se napusti ideja o istoriji umetnosti kao istoriji remek-dela, neke "kultne slike" ustupile su ovog puta mesto onima koje možda nisu dovoljno poznate javnosti, ali, kao što ističe autorka, na veoma sugestivan način ukazuju na ideje, osobenosti i mogućnosti podneblja. Premijerno su izložene slike "Ciganska svadba" Đurđa Teodorovića, "Enterijer sa figurom" Marka Čelebonovića, "Enterijer" Milana Butozana, "Tri gracije" Milivoja Uzelca, kao i crteži Vilka Gecana.

Selo, grad i ljudi

Nova postavka u Matici srpskoj podeljena je u tri dominantne tematske celine: Selo, Grad i Ljudi.

Tokom cele prve polovine veka interesovanje za pejzaž u srpskom slikarstvu najpre će se, od samog prikaza predela, pretvoriti u novu istorijsku sliku i ideološki mit, metaforu zemlje kao naroda: srbijanski motivi Nadežde Petrović, Glišićevi prizori Jedrena, Golubovićev Kajmakčalan... Kasnije, slike zavičaja na platnima Konjovića, Bjelića, Dobrovića, Šumanovića, Aralice,Radovića, Lubarde, pomeraju težište ka ličnom doživljaju i nostalgičnom sećanju, ali "bez promene suštinskog odnosa prema temi".

Nastanak radničke klase, proces urbanizacije, modernizacije, migracije selo-grad, zabeleženi su u nizu prizora srpskog slikarstva, naročito treće i četvrte decenije.

- Proces prevođenja seljaka u radnika nigde nije ogoljenije predstavljen nego u mapi grafika "Krvavo zlato" (1935) Đorđa Andrejevića Kuna. Politički i ideološki promišljano, Kunovo ostvarenje idejni je manifest "obespravljenog sela i grada". Priča počinje idiličnim pejzažem: seoska kuća, drvo, bujne krošnje, bunar i taraba... Zatim seređaju predstave napuštenog seoskog dvorištai seljaka koji negoduje, pokazujući stegnutim pesnicama u pravcu rudnika. Na narednim listovima seljak i, sada već osušeno drvo suprotstavljeni su rudničkom kompleksu:potom slika seljaka kako dolazi u rudnik, "u pakleno ždrelo gde nužda gole goni". Nakon toga sledi čin presvlačenja, preuzimanja ′novog′identiteta. Predstavljeni muškarac pruža ruke da uzme karbidnu lampu. Na stolu stoje rudarski šlemovi. Posmatrač je svedok ovog simboličnog akta inicijacije - seljak postaje radnik, mašina zamenjuje zemlju, kojoj se, na volovskoj zaprezi, ponovo vraća tek u mrtvačkom sanduku - objašnjava Simona Čupić.

Srpski umetnici doživljavali su veliki grad uglavnom iz pozicije pasivnih posmatrača, a prva generacija srpskih modernista klonila se "nepoželjnih" tematskih prizora, kao što su mesta noćnog života i javne zabave. Promene gradskog miljea ponudile su širok repertoar novih tema i motiva: saobraćaj, sportska dešavanja, izlozi, ali i prosjaci, beskućnici, prostitutke. Tabakovićeva "Utakmica" (1927) primer je slike koja između ostalog ukazuje da je fudbal mogao poslužiti i kao metafora društva - svih onih koji u njemu na različite načine učestvuju.

Autorka izložbe posebno se bavi prikazom ženskih prostora u delima srpskih slikara koji su rađeni tako da upadljivo naglašavaju izolovanost i predanost žene ′poželjnim′ aktivnostima. Žene se odmaraju, ulepšavaju, češljaju ili oblače kao na slikama Milenka Šerbana "Žena u enterijeru", ili Mladena Josića "Arhitekta Ružica Ilić". Ali, ekvivalentne predstave muškaraca ne postoje. Oni su, primećuje autorka izložbe, ponajmanje prikazani kao sanjari.

Nezaobilazan tematski segment je svakako akt, koji je izazivao reakcije konzervativne javnosti svojedobno, kao u slučaju Meštrovićevog ′Pobednika′, kada se pored odsustva nacionalnih obeležja kao sporno pitanje postavilo i obnaženost figure.

Crni i novi talas

Svaka je umetnost odraz dilema, razmišljanja, kodova epohe u kojoj nastaje, pa je srpsko slikarstvo i u godinama koje su usledile posle Drugog svetskog rata temama i motivima odražavalo ideale i težnje vremena u kome je nastajalo.

U tekstu "Daleko od razuzdane gomile" (Privatni život kod Srba u 20. veku, "Klio"), Lidija Merenik piše da se u vremenu posle 1945. umetnost nalazila između "čekića i nakovnja". Autorka navodi da je u takvoj atmosferi bar privremeno razoreno stvaralaštvo srednje generacije umetnika međuratnog perioda kao što su Ivan Tabaković "čiji crteži nisu za narod" i Milan Konjović koji "ostavlja utisak velikog gospodina koji nije navikao da se napreže i muči". Petu deceniju karakteriše istovremeno i bunt mladih umetnika kao što je Zadarska grupa, ali i pojedinačna dela kao što su, na primer, "Autoportret s maskom" Miće Popovića (1947) ili još provokativniji "Autoportret sa šajkačom" Petra Omčikusa (1947) koji je jedan lokalni ideolog nazvao četničkom slikom i zahtevao udaljavanje sa grupne izložbe na kojoj je bila predstavljena. Šezdesete godine donele su nove ideale, novu potrošačku euforiju, "lepši život". To su godine kada autori poput Ivana Tabakovića, Predraga Neškovića, Dušana Otaševića ili Radomira Reljića čine, kao što ističe Lidija Merenik, ogroman korak u pretvaranju elemenata popularne kulture u umetnički materijal. Nonšalantna kritika i ironija, humor i parodija u delima autora ove decenije, odnose se ne samo na socijalističke ideje nego i na savremeni život. Prva asocijacija na sedamdesete godine, kada je reč o kulturi, jeste crni talas, koji nije mimoišao ni sferu slikarstva. Novi vid borbe za opstanak slobodnog mišljenja bio je oličen u delovanju umetnika okupljenih oko Studentskog kulturnog centra, doslednih neoavangardnom izrazu poput Marine Abramović, Raše Todosijevića ili Neše Paripovića. Oni uvode privatnost, razotkrivanje, sopstveno telo u sam čin umetnosti.

Crni talas sedamdesetih smeniće "novi talas" osamdesetih, kome nije odolela ni vizuelna umetnost. Duhovna klima bezbrižnih osamdesetih dobila je svoje mesto u stvaralaštvu umetnika različitih generacija doprinoseći stvaranju postmodernih dela.

Poslednja izložba "zajedničkog jugoslovenskog prostora" dogodila se 1989. na izložbi Dokumenta u Sarajevu. Nastupile su devedesete sa svom tragikom i teskobom.

Umetnost je uprkos ovakvoj klimi ostala vitalna, iako je bila prisutna tendencija da je sve ono što nije moglo biti stavljeno pod kapu nacionalnog, postajalo alternativno. I upravo je na toj liniji vrvelo od umetničkih akcija i projekata, a umetnik, dosledan suptilnoj prirodi svog bića, balansirao je između učešća u umetnosti i iskazivanja otpora prema okružujućoj situaciji izolacije i nasilja.