Neformalna zatvorska moć

Kriminolozi upozoravaju da se ne može shvatiti psihologija ubice, ili bilo kog drugog učinioca, ako se ne poznaje sociologija žrtve. U zatvorskoj viktimologiji, takođe, postoje osuđeni predodređeni za ulogu žrtve. U osuđeničkoj populaciji su, pored nepopularnih cinkaroša, ugrožena deca bogatih roditelja, ali i fizički slabi osuđenici koji imaju submisivan (pokoran) odnos prema drugima. Žrtve mogu biti i kriminalno inficirani osuđenici koji su izdali svoje drugare na suđenju, što im je u jednom trenutku pomoglo, (manja kazna), ali u zatvoru im je stvorilo problem.

Neformalni osuđenički sistem je, dakle, glavno izvorište i generator nasilja u zatvorima. Kao što je osuđenik formalno raspoređen u vaspitnu grupu i na radno mesto u pogon, on je nezvanično i član nekog osuđeničkog kolektiva. Članovi osuđeničkih kolektiva imaju svoje rituale i teritorije. Tokom dana, a naročito u slobodno vreme i tokom noći, neformalni osuđenički sistem je najaktivniji. Nakon ručka u šetnjama po krugu osuđeni se kreću u grupama, demonstrirajući svoju snagu, kako suparničkom kolektivu, tako i službenim licima, a pre svega straži. Kolektivci svoju moć demonstriraju preko teritorija. Uopšteno govoreći, teritorijalnost je bitna i za zaposlene i za osuđene. Preko ekonomije teritorijalnosti može se precizno uočiti distribucija moći među zatvorskima akterima.

Među zaposlenima postoji podela na one koji rade u upravi i na ostale, kojima je zabranjeno unošenje mobilnih aparata. Obični administrativci, samim tim što imaju kancelariju u upravi, doživljavaju sebe kao važnije, recimo od vaspitača, koji svoje kancelarije, po pravilu, imaju u drugoj zgradi. Za osuđene raspodela teritorija je takođe veoma bitna. U ,,grupama” gde spavaju oni koriste najbolje sobe, takozvane samice. Na krugu se znaju klupe gde sede, a glavno mesto za demonstraciju moći je dom kulture. U maloletničkom zatvoru zgrada doma kulture je, zapravo, bastion neformalnog osuđeničkog sistema. Službenički restoran takođe je osuđenička teritorija koja se tokom dana brzo transformiše iz službeničke, za vreme doručka, u osuđenički prostor, gde svakodnevno boravi jedan broj osuđenika. Slično domu kulture i službenički restoran je zapravo prostor gde se oblikuje neformalno osuđeničko druženje. N.O.S. se stvara na svim radnim mestima gde ima osuđenika, i u garaži, na ekonomiji, stacionaru... Kolektivci takođe demonstriraju svoju moć preko mesta u stroju – oni su uvek u prvim redovima.

Na muzičkim koncertima lideri sede prvi do bine i oni smeju da se vesele. Pripadnici bande takođe. Dok klošari ne smeju ni da podignu glavu. U osuđeničkoj trpezariji kolektivci sede sa strane, odnosno na bočnim mestima, kao ,,prvi među jednakima”. Takođe, samo kolektivci smeju da ulaze u dnevni boravak i da sede prvi ispred TV aparata dok su lideri u kafiću. Osuđeni koji nisu u kolektivu su marginalci, „radijator brigada”, izbačeni na hodnik u internatu. Sve se to dešava pred očima stražara, dežurnog u internatu.

Neformalne zatvorske grupe su zainteresovane da kontrolišu područje kadrovske politike. Za osuđene a i za pojedine službenike od velike je važnosti ko će biti šef, recimo, vaspitača. Jer za neformalne grupe veoma je bitno da im on bude ,,partner” u pregovorima, ali istovremeno i neko ko će da proganja njihove vaspitače.

sociolog-vaspitač u KPZ za maloletnike u Valjevu