Ubedljivo najbrži rast

Demografski rast prestonice, čije se urbano tkivo nakon Drugog svetskog rata populaciono utrostručilo, najbolje se vidi na Novom Beogradu, potpuno novom naselju formiranom od doseljenika iz svih bivših SFRJ republika. Danas je to opština s najvećim brojem stanovnika u zemlji. Ubedljivo najbrži populacioni rast u poslednjih pola veka beleže naselja u delimično urbanizovanom pojasu oko gradskog jezgra Beograda poput Kaluđerice (25 puta veća), Borče, Leštana, Sremčice (deset puta uvećana). Izuzimajući pojedina naselja u opštinama Tutin, Novi Pazar ili Raška, čije je stanovništvo za pola veka uvećano od sedam do deset puta zahvaljujući prirodnom priraštaju, najbrže su rasla (i do pet-šest puta), industrijalizacijom uspostavljena nova gradska središta centralne Srbije usisavajući radnu snagu iz neposrednog seoskog okruženja. Kako je vremenom seosko zaleđe populaciono iscrpljeno, a industrija skoro zamrla, Beograd je počeo da privlači znatan deo radnosposobne populacije iz manjih i srednjih gradova Srbije, koji su svoj populacioni maksimum doživeli još pre raspada SFRJ.

Takođe, gotovo trećina svih izbeglih i raseljenih lica u Srbiji nastanila se u Beogradu, tako da je svaki deseti stanovnik glavnog grada došao u proteklih 15-20 godina iz Hrvatske, BiH odnosno sa Kosova i Metohije. Imajući u vidu da se ukupan broj stanovnika Beograda od 1991. do danas nije bitnije promenio, jasno je da su izbegli donekle kompenzovali odlazak onih koji su u istom periodu prestonicu napustili.

I ovaj vid migracija doveo je u Beograd mlađe i obrazovanije stanovništvo u odnosu na doseljenike koji su se nastanili u ostatku države. Međutim, ogromne generacije doseljenika vremenom ulaze u grupu starog stanovništva, što preti da u bliskoj budućnosti, u odsustvu ranijeg obima doseljavanja, pretvori Beograd u lidera populacionog starenja u zemlji.

Urbanizacija u Srbiji nikada nije pratila tempo industrijalizacije, a jedan od pokazatelja bio je hroničan nedostatak stambenih jedinica. Ovaj indikator dodatno je pogoršan tokom poslednje dve decenije, što se posebno osetilo u Beogradu. Grad se širio u pravcu prigradskih naselja u opštinama Grocka, Palilula, Zemun i Surčin.

Sličan priliv migranata tokom poslednje dve decenije ostvario je još samo Novi Sad, što je prevashodno zasluga izbegličke populacije. I upravo na prostoru između ta dva najveća urbana centra u zemlji stvara se potencijalno gusto naseljena zona urbanizacije. Ta zona bi u bliskoj budućnosti mogla da predstavlja region najveće populacione koncentracije u Srbiji, što, imajući u vidu nepovoljne demografske pokazatelje, predstavlja ogromnu prepreku uravnoteženom regionalnom razvoju države. Budući da Srbija ima povoljne geografske uslove za ravnomerno populaciono naseljavanje na većem delu teritorije, aktuelno koncentrisanje stanovništva ne može se smatrati prihvatljivim prostornim razvojem.

Stanovništvo urbane zone Beograda (bez prigradskih opština) čini inače 15 odsto ukupne, a 26 odsto gradske populacije Srbije. Po ovom pokazatelju, glavni grad se uklapa u globalni trend metropolizacije, gde pojedini gradovi okupljaju i do 60 odsto ukupnog broja stanovnika zemlje (u Evropi prednjače Grčka, Austrija, Irska, Finska, Danska, Portugal, Švedska i Mađarska). Ono što, u tom pogledu, razlikuje Srbiju od razvijenih država je odsustvo centara koji bi u određenim društvenim segmentima zaista parirali najvećem gradu. No, u našoj zemlji u gradovima živi tek 58 odsto populacije u odnosu na prosek od 75 odsto u razvijenim državama. Dostizanje ove brojke ne znači automatsko izumiranje sela, što se često pogrešno apostrofira kao jedan od najvećih demografskih problema Srbije. Naprotiv, nasleđenu neracionalnu mrežu naselja trebalo bi uravnotežiti. Međutim, odigrava se upravo suprotan proces: dugotrajna ekonomska kriza usmerava većinu „unutrašnjih” migranata ka Beogradu, baš na uštrb manjih i srednjih gradova (u čiju infrastrukturu je uloženo mnogo sredstava tokom prethodnih pola veka), što usporava očekivani porast urbane populacije i razvoj modernog sela u Srbiji.

Centar za demografska istraživanja, Institut društvenih nauka