Časovnik Lazara Srbina

Iako se veruje da se o srpsko-ruskim vezama na polju kulture, religije i umetnosti mnogo zna, čini se da je nedovoljno poznato da srpsko-ruske kulturne veze sežu do srednjeg veka i da su se intenzivno razvijale na polju književnosti i umetnosti u vreme Moravske Srbije, pre dolaska Brankovića na čelo despotovine. Pisci, pisari i umetnici stizali su u Rusiju prirodno uspostavljenim putem duhovne i umetničke saradnje. Prodor ruske književnosti u Srbiju zabeležen je još u doba Svetog Save, pre svega preko Svete Gore, da bi kasnije, posle Kulikovskog boja (1380), kulturne veze postale još bogatije, jer Srbiju naseljavaju brojna ruska vlastelinstva.

Srbija je, kako su utvrdili istraživači, u ovim odnosima bila mnogo više davalac nego primalac.

O ovim uticajima i vezama, tačnije o dva južnoslovenska toka, govori knjiga profesora Đorđa Trifunovića „Stara srpska književnost” koja je upravo doživela treće, prošireno izdanje („Čigoja štampa”) osveženo poglavljem koje se odnosi na srpsko-ruske književne veze u srednjem veku. Poglavlje je naslovljeno „Uz jedan ruski srednjovekovni zapis”, a oslanja se na malo poznat i zanemaren zapis Oleška Ipalkina.

Istorija svedoči da je jednu od najvećih šteta Rusiji i ruskoj kulturi nanela mongolsko-tatarska najezda (1237–1241), i u takvoj atmosferi naredni vek i po slabile su i njene međuslovenske veze. Slabila je i pomoć Rusije manastiru Sveti Pantelejmon (Rusik) na Svetoj gori.

U takvim okolnostima car Dušan, koji se i sam u vreme velike epidemije kuge sklonio na Svetu Goru, darivao je ruskom manastiru u oblasti Strume, Dojrana i Bregalnice  devet sela sa crkvama, zemljom i posebnim pravima. Tako je stvoreno prvo vlastelinstvo ruskog manastira u Srbiji i njemu su pripali i ljudi, crkve, kuće i druga imanja u Serezu, Zihni, Solunu, Ravenikeji, Vandalovu, Halkidici. Kasnije su se širila na sever do Morave i Dunava.

Time je stvorena mogućnost za intenzivnu kulturnu razmenu u vreme Moravske Srbije, povratno na relaciji Srbija – Hilandar – Rusik – Rusija.

Profesor Trifunović piše da se srpski i bugarski uticaji na rusku književnost javljaju do kraja 14. veka i u nauci je taj talas nazvan „drugim južnoslovenskim uticajem”.

„O prirodi srpsko-ruskih umetničkih veza iz vremena Moravske Srbije rečito svedoči Spaso-Preobraženska crkva Kovaljovskog manastira”, piše Trifunović, i dodaje da se u studiji Viktora Nikitiča Lazareva, posvećenoj živopisu ove crkve u Novgorodu iz 1380. godine, ukazuje  na neposredne sličnosti sa srpskom umetnošću. Ikonografija mnogih scena kovaljovskih fresaka ima najbliže paralele u živopisu Arilja, Gračanice, Gradca, Lesnova… Stilske podudarnosti uočavaju se u živopisima Studenice, Starog Nagoričina, Lesnova, Ravanice, Nove Pavlice, Manasije...

„Poređenje sa srpskim freskama 14. veka ne uliva nikakvu sumnju u to da su majstori koji su radili u Kovaljovu izvrsno poznavali srpsku umetnost ili da su prošli kroz školu u nekom srpskom manastiru. Elegantne figure svetih ratnika sa izvesnom posebnošću njihovog odevanja imaju najbliže paralele u živopisu Bogorodične crkve u Gračanici i Bogorodične crkve Pećke patrijaršije”, reči su V. N. Lazareva koje navodi Trifunović u ovom delu.

Druga istraživanja pokazala su sličnost ratničkih tema sa prizorima u manastiru Ravanica, a istraživači poput O. S. Popove su utvrdili i uticaj južnoslovenskih uzora u građi minijaturnog slikarstva.

Sličnosti sa živopisačkom školom Srbije Popova nalazi u formi „pre svega konstruktivnoj, energičnoj strukturi lica, sa dubokim udubljenjima i jako istaknutim površinama. Ostvarenim, ne svetlošću, već bojenim nanosima”...

„Sa srpskim živopisom minijature zbližava i potpuno osobena, ruskoj umetnosti nesvojstvena, stilska crta – spajanje ekspresivnosti emocionalnog stanja sa njegovim neočekivanim ohlađenjem, živopisnosti fakture sa suvoparnošću rukopisa i grubošću tonova. U stilu ovih minijatura samo malo nije u skladu sa srpskom umetnošću”, piše Popova.

Pored slikara, ikonopisaca, graditelja i klesara, u Rusiju su iz Moravske Srbije odlazile i zanatlije.

„Odavno je poznat podatak o monahu ’črncu’ Lazaru Srbinu, konstruktoru javnih časovnika. Moskovski letopisac 1404. godine beleži da je veliki knez Vasilije Dimitrijevič postavio časovnik na svoj dvor.

„Ovaj se časnik naziva časomerje. Svakoga časa udara čekićem u zvono razmeravajući i razbrojavajući časove noćne i dnevne. Jer, ne udaraše čovek, već nešto čovekoliko, samozvučno i prelukavo. A majstor i umetnik ovome bejaše neki črnac koji je sa Svete Gore došao, rodom Srbin, po imenu Lazar, a cena ovome bejaše više od 150 rubalja.”

Kada je reč o prožimanju rusko-srpskih kulturnih odnosa na polju književnosti, prve argumente izneo je Aleksej Ivanovič Sobeljovski 1894. godine obrazlažući da je „između polovine 14. i polovine 15. veka ruska pismenost potpala pod vrlo jak uticaj južnoslovenske pismenosti i da se na kraju tom uticaju i potčinila”. Postoje pouzdani podaci da su srpski pisari radili u Rusiji kao i dokumenti o romanima koji su iz Srbije pristizali u Rusiju. Đorđe Trifunović govori o srpskoslovenskim prevodima iz sredine i druge polovine 14. veka na kojima se može pratiti načelo tačnosti. Prevodi iz tog vremena su Dijalektika i Dogmatika Jovana Damaskina, Slova Grigorija Palame, Počenija izabrana Filoteja Kokinosa. Dijalektika je prevedena najkasnije sredinom 14. veka, a  ovo delo, kako piše Trifunović, verovatno je našlo odjeka kod Konstantina Filosofa Kostenečkog u njegovom Skazanju o pismenima, pisanom u Beogradu 1423–1426.

„U literaturi se katkad može pročitati da su glavni nosioci južnoslovenskog uticaja u Rusiji bili emigranti sa Balkana”, piše Trifunović, pobijajući istovremeno ove tvrdnje argumentima da se u vreme veza Moravske Srbije i Rusije iz Moravske Srbije nije bežalo.

Talas srpskog uticaja na Rusiju počeo je da slabi s dolaskom Brankovića na čelo despotovine. S gubitkom državne samostalnosti (1459) zamrli su uslovi za dalji tok i uticaj srpske kulture i umetnosti.