Vra­ća­nje pravoslavnih ikona u Hrvatsku

Mešovita srpsko-hrvatska komisija za povraćaj kulturnih dobara u 2010. godini planira da nastavi sa radom koji je do sada doprinosio boljem odnosu dve države – vraćanje umetničkih dela na teritoriju Hrvatske, koji su evakuisani za vreme rata od 1991. do 1995. godine. Do sada, počev od 2001. godine, vraćeno je ukupno 21.347 kulturnih dobara, a pitanje vraćanja umetničkih dela aktuelizovano je, kao jedan od prioriteta u međudržavnoj saradnji, i u nedavno završenoj burnoj kampanji za izbor novog predsednika Hrvatske.

Prema rečima Zorana Vape, direktora Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Novog Sada, do sada su umetnička dela vraćena u Gradski muzej na arheološkom lokalitetu Vučedol, u franjevačku crkvu Svetog Filipa i Jakova, Bauerovu zbirku i Galeriju umjetnina u Vukovaru, i 6.531 predmet u Memorijalni muzej u Jasenovac.

– Međudržavna mešovita komisija Srbije i Hrvatske zajednički je formirana u aprilu 2002. godine, kako bi se utvrdio tačan broj evakuisanih pokretnih kulturnih dobara sa teritorije Hrvatske, njihovo stanje i dinamika povraćaja – kaže Zoran Vapa. U ovom trenutku, predsednici Komisije su sa hrvatske strane Branka Šulc, pomoćnica ministra kulture Hrvatske, i Dušica Živković, pomoćnica ministra kulture Srbije, a članovi su istaknuti stručnjaci iz oblasti konzervacije.

Komisija se obavezno sastaje prilikom primopredaje kulturnih dobara, a krajem 2009. godine održana su dva sastanka u Zagrebu i Beogradu, sa ciljem utvrđivanja prioriteta i uslova za povraćaj kulturnih dobara u srpske pravoslavne eparhije u Hrvatskoj.

U dogovoru sa Hrvatskom, srpska strana je preuzela obavezu da restaurira evakuisana dela, dok hrvatska ima obavezu da obezbedi prostorne i klimatske uslove za njihovo čuvanje.

– Nakon završenih restauratorskih radova u Pokrajinskom zavodu za zaštitu spomenika kulture, vraćene su 33 ikone i pripadajući delovi duboreza ikonostasa svetog arhiđakona Stefana u Patrijaršijski dvor u Dalju, kao i carske i bočne dveri, prestone ikone i krst sa raspećem u hram Svetog Velikomučenika Georgija u Boboti. Takođe su, nakon konzervatorskog tretmana, vraćene i dve ikone na platnu, rad Stevana Aleksića, porodici Paunović. Godine 2006. vraćena je kompletna umetnička zbirka bratstva Manastira Krke, 56 predmeta, kao i četiri ikone iz manastira Dragovića – govori Vapa.

Zahvaljujući sredstvima koje je obezbedilo Ministarstvo kulture Srbije i Izvršno veće Autonomne Pokrajine Vojvodine, konzervatori Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture su tokom 2008. i 2009. godine završili kompletne restauratorske radove na ikonostasima crkve Manastira Krke i Saborne crkve u Šibeniku.

Sa druge strane, Ministarstvo kulture Hrvatske obezbedilo je sve potrebne uslove u Manastiru Krupa i riznici crkve Svetog Ilije u Zadru, pa će prioritet za ovu godinu biti vraćanje dela iz ove dve riznice, uz četiri prestone ikone Manastira Krke.

– Po završetku građevinskih radova na budućim riznicama u Manastiru Krki i pri Sabornoj crkvi u Šibeniku, biće, uz saglasnost Sinoda Srpske pravoslavne crkve, vraćen i materijal u ove dve riznice. Na osnovu zaključka sa poslednjeg sastanka Mešovite komisije, u narednom periodu biće vraćene u eparhiju Osječko-poljsku i Baranjsku i ikone koje su trenutno na restauraciji u Pokrajinskom zavodu za zaštitu spomenika kulture – navodi Vapa. U 2010. godini, prioritetno je da se nastavi i sa revizijom popisa umetničkih dela iz zbirke porodice Desnica iz Islama Grčkog – Dvori Jankovića, koji su danas smešteni u Muzeju srpske pravoslavne crkve u Beogradu.

Naš sagovornik napominje da treba praviti razliku između evakuisanih dela i onih koja su ukradena u toku rata.

– O evakuisanim delima postoji kompletna dokumentacija, koju su stručnjaci pravili i iznosili u toku rata, dok se ukradenim delima bavi policija obe države, uz podršku nacionalnih biroa Interpola – objašnjava Vapa. Zahvaljujući radu Interpola, krajem prošle godine vraćena je slika „Svete obitelji sa malim Ivanom krstiteljem i sv. Jeronimom” autora Celestina Medovića, iz 1879. godine iz Franjevačkog samostana u Slanom. Ona je pronađena u Somboru, a stigla je ilegalnim kanalima iz Crne Gore.

Zoran Vapa ističe da saradnja konzervatorskih službi funkcioniše dobro. S obzirom na veliki broj naših spomenika kulture na teritoriji Republike Hrvatske, načelno je prihvaćen predlog Hrvatskog restauratorskog zavoda o organizaciji međunarodnog seminara o restauraciji pokretnih kulturnih dobara za stručnjake iz obe republike u 2010. godini.