Ideali na kojima Crkva opstaje

Srpska pravoslavna crkva je jedna od retkih institucija u srpskom narodu, možda i jedina, koja je u različitim vremenima uspela da prevaziđe svaku vrstu izazova ili iskušenja. To se dešavalo zahvaljujući snazi koja je dolazila iz suštine njenog ustrojstva. Čak i u slučajevima kada su mnogi u njenom radu prepoznavali izvesne slabosti i očekivali ozbiljnije potrese, ona je uspevala da sačuva neophodno jedinstvo i učvrsti sopstveni autoritet.

Danas sasvim izvesno može se zaključiti da je Crkva lakše prevazilazila one probleme koji su bili rezultat spoljašnjeg uticaja ili pritisaka nego one koji su rezultat ,,unutrašnjih slabosti”. To je često izazivalo reakcije i onog dela Crkve koji nazivamo laici ili verujući narod, ali i onih čiji je odnos prema Crkvi bio na nivou simpatija ili podrške. Zbog recepcije da Crkvu sačinjava samo sveštenstvo, a ne i zajednica u kojoj sveštenici imaju posebnu odgovornost, često je u javnosti Crkva poistovećivana samo sa onima koji, u jednom trenutku svoje slabosti ili u kontinuiranom ispoljavanju greha, postaju paradigma lošeg stanja u Crkvi. To što oni čine izdvojene slučajeve ne oslobađa ih odgovornosti zbog nanošenja štete Crkvi kao zajednici.

Postoje, međutim, i primeri iz sasvim bliske prošlosti gde su se laici pokazali kao znatno bolji deo Crkve nego klirici. Reč je o bolesti i upokojenju blaženopočivšeg patrijarha Pavla. Bili smo svedoci želje pojedinih arhijereja da se novi patrijarh bira za života aktuelnog patrijarha. Skoro da se nije moglo čuti u narodu da je to potrebno, dok su glasovi iz reda arhijereja bili ne retki, pri čemu se ponekad nečiji glas prepoznavao kao glas portparola grupe istomišljenika. Zaboravljalo se, i po priznanjima iz Crkve, kakav ugled je u narodu imao patrijarh Pavle. Njegovo upokojenje je događaj koji se može označiti sintagmom ,,događanje Crkve” (bez aluzije na svojevremeno događanje naroda, koje je bilo organizovano). Mnogi su u pomenutoj žurbi prepoznali i uticaj politike, koja je želela, iz prepoznatljivih razloga, da dobije, kako je primećeno, ,,evropskog patrijarha”.

Nakon izbora novog patrijarha, dobronamerni su očekivali, a nedobronamerni se pribojavali, da će Crkva sačuvati onaj ne mali kapital, koji je stekla zahvaljujući ugledu patrijarha Pavla, ali i izraženoj privrženosti ogromnog broja ljudi (aktivnih i pasivnih vernika) SPC. Nasuprot tome, kao da se nekom žurilo, aktiviran je ,,slučaj Artemije”, pored drugih možda najsloženiji u Crkvi, jer je ovaj episkop paradigma dvostrukog otpora (jedan ima političku, a drugi crkvenu dimenziju). Sve je to pratila neuobičajena medijska kampanja, koja, u jednom trenutku, doprinosi ostvarivanju kratkotrajnih interesa njenih protagonista, ali u dugoročnoj perspektivi prepoznaje se kao ključno mesto identifikacije sinhronizovanog nastupa pojedinih političkih i crkvenih centara moći.

Ono što naročito pada u oči, u kontekstu medijskog interesovanja za Crkvu, jeste stvaranje slike o primatu materijalnog bogatstva kod pojedinih pripadnika Crkve. Iako nije reč o masovnoj pojavi, ona, u moru sveopšteg siromaštva, deluje iritirajuće i postaje ključni antipod onim vrednostima koje Crkva vekovima promoviše. Program za prevazilaženje takvog stanja je jednostavan: bogoljublje i bratoljublje nasuprot samoljublju i srebroljublju; uzvišenost i solidarnost nasuprot gordosti i bezosećajnosti. To su ideali zahvaljujući kojima Crkva kao institucija i opstaje. Nije reč samo o idealima, već i o realnosti koja se manifestuje kroz mnoge svetle i svete primere u istoriji Srpske crkve. Njih ima i u sadašnjosti, ali ih je teško prepoznati upravo zbog neodgovornosti pojedinaca i manipulacija onih koji vrebaju svaku priliku da predstave Crkvu kao retrogradnu instituciju, namenjujući joj mesto u ,,muzeju starina”. Crkva ne može i ne treba na to da pristane. Zbog toga je njena odgovornost još veća, naročito u onim momentima kada preuzima odgovornost za one probleme koje nadilaze, po mišljenju mnogih, okvir njenih kompetentnosti. Tu se ona i susreće sa političkim interesom, koji nastoji da je pridobije za sebe i time kratkotrajno ili dugoročno profitira u zavisnosti od krajnjeg ishoda problema.

Možda deluje paradoksalno, ali može izgledati istinito: Crkva mora da napravi podvig i da iz jedne faze bučnog prisustva u javnosti pređe u tiho rešavanje problema u sopstvenim redovima. Svakako ne sa onima koji su forsirali sadašnju metodologiju, koja je bliža političkom nego crkvenom životu.

Profesor univerziteta u Nišu i Kosovskoj Mitrovici