Most na Drini turskog Mikelanđela

Specijalno za Politiku
Rim – Turski arhitekta Mimar Sinan (1489-1588) smatra se najznačajnijim predstavnikom klasične osmanske arhitekture. Za vreme svog života, dugog skoro sto godina, Sinan je ostavio više od 300 građevina, među kojima su brojne džamije, mauzoleji (turbeta), palate, hamami, karavan-saraji, mostovi i akvadukti koji su označili kako carsku grandioznost Istanbula tako i drugih bliskoistočnih gradova. Kritičari su neimara Sinana proglasili osmanskim Mikelanđelom, iako se ne zna da li je imao mogućnost da upozna i izuči dela svog savremenika Buonarotija.

Sinan je rođen u Anatoliji, kao sin pravoslavnih (jermenskih ili grčkih) roditelja, koji su mu nadenuli ime Josip. Kao dečak je preveden u islam, a 1512. počinje da radi u inžinjeriji janičarske vojske. Iako mu je u početku posao bio vojno razaranje, on prestaje da ruši da bi gradio.

Kodža Mimar Sinan je realizovao veći deo svojih projekata u drugoj polovini 16. veka, tzv. zlatnom dobu Osmanlijskog carstva. Sinan, član carskog dvora od 1536, za vreme sultana Sulejmana Veličanstvenog, 1539, imenovan je za glavnog carskog arhitektu (nakon profesionalne zrelosti koju je dostigao u vojsci kao službeni graditelj). Ovo zvanje on zadržava i tokom vladavine sledećih careva Selima II i Murata III, postavši odgovoran za konstrukciju ili nadzor svih najznačajnijih građevina.

Priređena u rimskoj Kući arhitekture u Rimu, izložba „vodi” posetioce na sugestivno putovanje kroz zapanjujuće lepote Istanbula i Turske, dodirujući i druge delove Osmanlijskog carstva: pedeset fotografija velikog formata i deset originalnih minijatura iz 16. veka daju priliku da se izbliza otkriju Sinanova arhitektonska remek-dela.

Njegove džamije se odlikuju savršenim skladom između unutrašnjeg i spoljašnjeg prostora, dinamičnim arhitektonskim sadržajem (lukovi, kupole, polukupole, stubovi) i gotovo intimnom pažnjom za dekorativne detalje. Značajnu karakteristiku ovih verskih objekata predstavljaju monumentalne kupole.

O Sinanovim „bestežinskim”, ali masivnim, kupolama na izložbi svedoči nekoliko istanbulskih džamija: prva velika Sinanova džamija, Šehzada (1548), po mnogima i njegovo prvo remek-delo, kao i Ahmed-pašina džamija (1550). Džamija sultana Sulejmana Veličanstvenog – Sulejmanija, takođe u Istanbulu, na izložbi je, pored fotografije, ilustrovana i modelom u smanjenom obliku. Ovu džamiju, sagrađenu između 1550. i 1557. karakteriše ogromna kupola (kube), potpomognuta polukupolama koje proširuju zidnu strukturu dajući joj efekat pokretne lakoće. Pre Sulejmanije nijedan svod džamije nije bio sagrađen sa polukupolama: za ovo rešenje, Sinan je ideju „dobio” od džamije Aja Sofija, crkve u doba Vizantijskog carstva.

Možda najznačajnije delo vrhovnog graditelja carstva, džamija Selimija (1568-74) u Jedrenu (bivšem Hadrijanopolisu), koju je sam Sinan smatrao svojim remek-delom, podignuta je za vreme Selima II. Okružena sa četiri tanana minareta, koji kao da paraju nebo, džamija se, sa svojim otvorenim dvorištem, nalazi u centru grupe građevina: medrese, bolnice, kuhinje za siromašne i hamama. Ovaj harmonični arhitektonski kompleks predstavljao je novost za islamski svet. Selimija, koju takođe krasi moćna i vazdušasta „lebdeća” kupola, zamišljena je da ponudi prizor potpunog prostornog sklada – formula koja će postati orijentir za velike carske džamije do 18. veka.

U mostovima, koje je gradio širom carstva, Sinan je vešto kombinovao umetnost sa funkcionalnošću. Pored značajnih mostova u Istanbulu, Sinan je, po nalogu svog prijatelja, velikog vezira Mehmed-paše Sokolovića – hrišćanina srpskog porekla, rođenog u Bosni kao Bajo/ Bajica, odvedenog u Tursku za vreme uzimanja „danka u krvi” – sagradio i čuveni Višegradski most (1571-1577), ovekovečen u Andrićevom romanu „Na Drini ćuprija”. A o dugogodišnjem prijateljstvu dva poturčena pravoslavca, kodže Sinana i vezira Sokolovića, u svojoj knjizi „Hamam Balkanija”, pisao je i Vladislav Bajac.

Zapis na mostu „kojem na svetu ravna nema” iz 1577. kaže da onaj ko vidi golem most preko reke Drine, misli „da je jedno zrno bisera u vodi, a nebeski svod da mu je školjka”.

Sinanovom učeniku Hajrudinu Agi pripisuje se izgradnja Starog mosta u Mostaru.

Nakon Rima, ova lepa izložba nastavlja putovanje: već tokom maja očekuje se u Berlinu, zatim sledi Rio de Žaneiro, London...

Snežana Simić