Autobiografija duše

Srećna igra metaforama jedna je od osnovnih odlika uspešnog književnog dela. Ona umetničku prozu čini različitom od neumetničkog teksta.

Najtrofejniji balkanski umetnik svih vremena, reditelj Emir Kusturica, u svojim filmovima je dokazao da metaforama zna da barata. Dokazao je to i u kraćim tekstovima koje je tokom karijere napisao i izgovorio.

Ovih dana, međutim, iz štampe izlazi velika metafora Kusturičinog života, knjiga koja se zove „Smrt je neprovjerena glasina” i koja će stručnjake i „stručnjake” za književnost, profesionalno opterećene navadom da knjige svrstavaju u fioke – da baci na teške muke.

Knjigu „Smrt je neprovjerena glasina” najlakše bi bilo okarakterisati kao autobiografiju. Ali, to određenje, ako i ne bi bilo sasvim netačno, svakako bi bilo invalidno i banalno. Jer, knjiga koja počinje odlaskom Jurija Gagarina u kosmos, a završava potresnom slikom umetnikove majke koja sa pokojnim suprugom razgovara na klupi smeštenoj tamo gde su nekada prolazili vozovi – nikako ne može da bude samo autobiografija.

Građena kao raskošna freska, sazdana od nezaboravnih, u književni jezik pretočenih slika, „Smrt je neprovjerena glasina” je, zapravo, književna adaptacija autorovog životnog filma u kojoj se scene iz filmova koje je snimio i scene koje su snimanja pratile smenjuju sa scenama iz filmova koji su presudno uticali na njegov život. Ovi se, opet, smenjuju sa autorovom filmskom i filmičnom sudbinom, koja se prepliće sa filmski i filmično viđenim svetom sa kojim se njegov život sudbinski isprepleo...

Rezultat: impozantan literarni film, sazdan od bezbroj filmova – snimljenih i nesnimljenih.
Ako ovo određenje stručnjacima i „stručnjacima” za književnost deluje previše slobodno, predlažem im jedno manje hrabro: poetska autobiografija. Ili – ako su ipak spremni na smelije iskorake: autobiografija duše.

Da bi se autobiografija Kusturičine duše prepričala, bila bi potrebna još jedna knjiga.

Na malom prostoru kojim raspolažem, navešću samo nekoliko detalja, od kojih bi svaki mogao da bude tema zasebne knjige: potresna priča o nesrećnom sarajevskom alkoholičaru oženjenom prostitutkom, čije telo, pošto se smrzao ostavljen i pijan, klinci koji su ga za života zadirkivali, nose kao da im je rod najrođeniji; priča o psihijatru, bivšem robijašu Titovog (anti)staljinističkog logora, kod koga autor dolazi da se izvuče iz krize u koju je zapao snimajući film o žrtvama Titovog (anti)staljinizma, a koji, čuvši šta je tema filma i briznuvši u plač, natera autora da ga teši i tako ga nesvesno izleči; ljubavna priča u kojoj sudbina autoru ne dozvoljava da „Amarkord” Frederika Felinija, svog umetničkog idola, odgleda bez žene svog života...

Književnost se smrću mnogo bavi – po mnogima se i ne bavi ničim drugim nego njom – a konstatacija da je smrt neproverena glasina jedna je od najupečatljivijih misli o smrti na koju sam naišao – naoko geg, a u stvari duboka da dublja ne može biti – jedna od najlekovitijih a ujedno najtačnijih definicija koje sam ikada pročitao ili čuo.

U igri metaforama, na kojoj počiva dubinski sloj ove knjige, ta misao je konačno ishodište, lajtmotiv koji ujedinjuje sve ostale motive: pisanje ove knjige je borba protiv zaborava koji je brat smrti, i ujedno borba protiv svih neproverenih glasina koje iz te, najstrašnije, proizlaze – trijumf istine nad sebičnim pitanjem „gdje sam ja u toj priči”, koje ljude tera na svakojake pakosti i nepočinstva...

Umetnici Kusturičinog formata armije obožavalaca stiču sa lakoćom. Uz armije obožavalaca, međutim, u paketu idu i pukovi zavidljivih „tutumraka”.

Na Balkanu, odakle i potiče ova neobična reč, koja se u Kusturičinoj knjizi pominje često, upotrebljena na pravom mestu i sa mnogo duha – tutumraci nastupaju u formacijama ne manjim od brigade.

Pošto oko obožavalaca nikada nije morao da se trudi – Emir Kusturica se tokom života svojski trudio oko neprijatelja.

Gajio je i gaji svoja neprijateljstva, uspevši da potencijal tutumraka koji će da ga osporavaju iskoristi do maksimuma.

U njegovom slučaju, oni ne marširaju ni u brigadama, nego u divizijama.

Nema sumnje da će i ova knjiga steći armiju obožavalaca. Ali, i da će biti povod za nove napade i osporavanja.

Biće besni zainteresovani srbomrsci koji mu nikada neće oprostiti što je, kao i Andrić i Selimović pre njega, uspeo da u sebi prevaziđe nesrećne i krvave podele na koje su jedan narod naterale velike sile i agresivni ekspanzionistički religijski koncepti – i krene putem kojim ga vode koreni i jezik.

Naći će se ljutih srpskih zatucanih ksenofoba, koje iritira njegovo ime, ma šta govorio i radio.

Ipak, najljući će, verovatno, biti srpski sebemrsci, koji najznačajnijem umetniku Balkana ne mogu da oproste što se ne stidi da kaže kako im je sunarodnik, i tako opravdanost njihovog autošovinizma opasno dovodi u pitanje.

Ovi poslednji već dugo srpsku nacionalnu politiku optužuju da teži ekspanziji u širinu, umesto u visinu. Vođeni tom logikom, čoveka koji je – dok srpski prostor sužava li se sužava i neizvesno je kada će da se suzi na „politički korektnu” meru – učinio najveći pojedinačni podvig upravo na planu „visinske ekspanzije” – oni bi, pre svih, morali da slave.

A ne slave. Čak ni iz lukavstva. Čak ni „deklarativno”.

Ali, Kusturičin život jeste film, kao što njegovi filmovi jesu puni života.

A kakav bi to bio film bez negativnih likova. I kakvi bi to bili negativni likovi, kada, lažući druge, ne bi lagali sebe. I kakva bi to bila laž ako joj noge ne bi bile kratke.

Ako je smrt neproverena glasina, protiv nje se, kao i protiv svih glasina, valja boriti istinom i dobrim pamćenjem.

Emir Kusturica je u literarnoj adaptaciji svog životnog filma toj fatalnoj glasini hrabro stao na crtu.