Ozbiljna kriza umetnosti

Knjiga Dekonstrukcija estetike – Uvod u ontologiju stvaralačkog čina predstavlja ozbiljnu i obimnu (825 str.) naučnu studiju u kojoj je profesor Sreten Petrović sistematizovao i sintetizovao svoja prethodna filozofska i estetička saznanja. Reč je o studiji koja probleme estetike kao filozofske discipline, njenu osnovnu ideju i predmet na koji se odnosi, sagledava sa jasnim polemičkim i kritičkim intonacijama. Autor je piše sa osloncem na dosadašnja istraživanja, sa nastojanjem da na početku XXI veka sabere sva pređašnja iskustva i postavi odsudno pitanje: šta se desilo sa estetikom?

Dekonstrukcija estetike je knjiga sa dve posebne tematske celine ali obe u funkciji obrazloženja autorskog stava i jedinstvenog zaključka. Prvi deo knjige Estetika i ideologija. Mišljenje i predrasude daje pregled bitnih filozofskoestetičkih razmatranja sa ideološkim predznakom, mišljenja koje "odozgo" sagledava svoj predmet. Drugi deo knjige Ontologija stvaralačkog čina razmatra položaj i mogućnost estetike danas i obrazlaže ideju za jednu ontologiju stvaralačkog čina.

Jezik filozofije

Kritika estetičke teorije i kritička estetika je uvodni tekst knjige u kome autor daje objašnjenje pojma dekonstrukcije. Dok u primarnom značenju termin dekonstrukcija podrazumeva destrukciju logocentričnog sistema zapadnoevropske filozofije, a u teoriji i umetničkoj kritici destrukciju tradicionalnih pojmova i vrednosti, u Petrovićevoj studiji sintagma "dekonstrukcija estetike" ima radikalno suprotno značenje. Reč je o "osporavanju same teze o neophodnosti brisanja ključne razlike između teorijskog diskursa Estetike i Estetskog (umetničkog) kao njenog predmeta".

Autor se kritički određuje prema svakom "omekšavanju" jezika filozofije i približavanju jeziku literature, što ima za cilj brisanje razlike između estetičke teorije i umetničke prakse. Taj lingvistički obrt, protiv koga je, inače, kritički usmerena Petrovićeva Dekonstrukcija estetike, obeležio je učenje mnogih mislilaca XX veka, utičući na prekid sa tradicijom i devalvaciju njenih estetskih vrednosti.

Razgradnjom refleksivno-filozofskog diskursa estetike dovedena je u pitanje sama ideja estetike kao discipline, a prostor estetskog i umetničkog nije postao bliži i razumljiviji. Konstatujući da nije ugrožena samo ideja estetike, već i umetnost kao njen predmet, Petrović piše o "krizi umetnosti" i njenim uzrocima. Najpre, najava kraja umetnosti u "konkretno istorijskom duhu" (Hegel) i neuklapanje duhovnih vrednosti u svet logike kapitala (Marks).

Zatim, umetnost u svetu nauke, tehnike i politike suočena za "zaboravom sopstvenog Bića" (Adorno), a estetska suštino svedena na privid (Habermas). "Disfunkcionalnost" umetnosti ogleda se u samom načinu njenog postojanja jer, uglavnom, postoji kao hermetična forma ili roba. U potrošačkom društvu dolazi do strategije preokretanja kulturnih i umetničkih vrednosti da bi se zadovoljio ideal kulture masa uz minimum duhovnog napora (Spenser). Najzad, umetnost je stavljena u službu "represivnog društva masovnih komunikacija" (Markuze).

Estetičke teorije, suočene sa postojećim stanjem umetnosti, gube svoj predmet i suočavaju se sa surogatima. Po mišljenju Sretena Petrovića na delu je estetika kao kritička teorija koja, u nedostatku umetničkih vrednosti, kritički promišlja surogate masovne kulture i njihove vanestetske sadržaje. Dugo prisutna "kriza estetike" navodi autora da promišlja mogućnost opstanka estetike kao čiste misli o njoj samoj, o metaestetici koja nadilazi probleme savremene umetničke prakse. Bavljenje metaestetikom pokazalo se nemogućim u vremenu postmodernog mišljenja, jer postmodernistički duh obuhvata i razgrađuje sferu jezika, smisla i mišljenja samog.

U drugom delu knjige Ontologiji stvaralačkog čina modelima "konstitutivne" i kritičke estetike Petrović suprotstavlja jednu opštu filozofiju ontologije stvaranja, koja istražuje izvor i suštinu čovekovih stvaralačkih moći podjednako značajnih za umetnost, moral ili nauku. Traganje za zajedničkim osnovom stvaralaštva ne isključuje mogućnost sagledavanja posebnosti samog umetničkog stvaranja. Međutim, bavljenje umetnošću i pitanjima estetike razlikuje se od istraživanja drugih vrsta. Podrazumeva emotivni odnos prema predmetu, poseban senzibilitet za estetsko i umetničko, a u svakom konkretnom slučaju obeležje autentično ličnog.

Poziciju ontologije stvaranja je moguće prihvatiti, ali je zasnivanje ontološke estetike uvek dovođeno u pitanje. Suštinski prigovor zasnivanju ontološke estetike sadržan je u činjenici da su "izvornost umetničkog" i "dubina estetskog" izvan svakog saznanja i samo u domenu neposrednog doživljaja posebne vrste.

Položaj umetnosti

Da bi jasnije odredio mesto i položaj umetnosti u odnosu na filozofiju Petrović u Dekonstrukciji estetike posvećuje posebnu pažnju filozofiji Karla Jaspersa i njegovoj implicitnoj kritici Hajdegerovog mišljenja kojoj se i sam pridružuje. Umetnost i filozofija, iako različite, potiču iz iste osnove sveta, iz istog Bića. Obe teže ka celini izgubljenoj u savremenom svetu, a koja se u filozofiji manifestuje kao traganje za istinom, a u umetnosti kao "punoća Bića" u egzistenciji umetničkog dela. Jaspersov pojam Bivstva pojavljuje se u filozofiji kao zamisao u modusu opšteg i umetnosti kao egzistencije dela u modusu pojedinačnog. Za Jaspersa je umetnost organon filozofije jer kao duhovna forma čini prisutnim i vidljivim ono što u filozofiji ostaje na nivou zamisli.

U skladu sa osnovnim intencijama Dekonstrukcije estetike Petrović se poziva na Jaspersovu kritiku "zloupotrebe jezika". Jezik, bez obzira da li je sa referencijalnom funkcijom ili oslobođen funkcije označavanja, je ontološki konstitutivna činjenica bez koje nije moguća ontologija stvaralačkog čina.

Promena paradigme i zaokret od filozofije svesti ka filozofiji jezika imala je za posledicu "razgrađivanje" i estetizaciju filozofskog jezika. U poglavlju Hajdegerova onto-logička upotreba jezika Sreten Petrović predstavlja Hajdegerovu filozofiju, kritiku tradicionalne metafizike i, posebno, njegov pogled na umetnost. Hajdegerov odnos prema umetnosti i pesništvu Petrović kritički ocenjuje kao "antiumetnički" i bez osećanja za estetsko.

Dekonstrukcija estetike je kritička i polemička studija o problemima estetike i umetnosti, sa jasnim i koherentnim autorskim stavom odbrane umetnosti, njenog stvaralačkog principa i nezavisne pozicije u odnosu na teorijsko mišljenje. U tom kontekstu Petrović ne odbacuje mogućnost revitalizacije tradicionalnih umetničkih i estetskih vrednosti, uprkos osporavanjima mnogih modernističkih i postmodernističkih teorija i estetika.