Sporna lista patrijarha

Dobro poznata i često ponavljana priča o Svetom Savi vremenom je postala stereotip. Kada se govori o osnivaču Srpske pravoslavne crkve danas kao da se zaboravlja da sve što je Sveti Sava za života učinio nije bilo nimalo uobičajeno.
– Sveti Sava je početak, ali i središte srpske crkve. Niko nije bolje poznavao pravoslavni svet od njega. Jedini je princ koji dolazi na Svetu goru i postaje monah. Njegov otac Stefan Nemanja je jedini vladar koji kao monah Simeon dolazi na Atos gde i umire – kaže Živorad Janković, autor knjige "Srpska crkva 1219–1920" u izdanju Hrišćanske misli.

Danas izgleda jednostavno nabrajati Savina putovanja, nastavlja Janković, ali niko tada nije toliko putovao kao on, što otkriva jednu stranu njegove ličnosti o kojoj se malo govori – hrabrost. Kada je bilo potrebno u interesu opstanka države išao je direktno u protivnički logor da pregovara o miru.

– U vreme Stefana Prvovenčanog Strez se osamostalio od Bugara i Srba, stvorio jaku vojsku i postao pretnja za Srbiju. Sava lično odlazi kod njega u logor na Vardaru. Srbija se tada nalazila u sličnim okolnostima kao što je bila devedesetih prošlog veka u vreme međunarodnih sankcija. Poredeći s današnjim vremenom to bi bilo isto kao da je Milošević otišao na Kosmet i pregovarao sa Čekuom, Haradinajem i Tačijem – objašnjava ovaj teolog koji je u nevelikoj knjizi od samo 135 strana ispričao najzanimljivije epizode iz bogate istorije SPC od njenog osnivanja.

Živorad Janković kaže da njegova knjiga koja se pojavljuje uoči početka obeležavanja jubileja – 800. godina manastira Žiče – i nije istorija u pravom smislu, već  delo na sredokraći između istorije, istorije kulture i istorijske čitanke.

– Lako je pobrojati datume, ali ljudi ih teško pamte. Ali kada čitalac naiđe na jedan ilustrativan odlomak, pošto nema fotografija i ilustracija iz tog perioda, on upamti. Pokušao sam da pred čitaoce izađem sa saznanjima koje neće naći u drugim istorijama srpske crkve. Zato je rad na ovoj knjizi bio svojevrstan "put kojim se ređe ide". Da sam išao utabanim stazama onda bi neko rekao da sam prepisao ono što je već objavljeno – kaže ovaj dugogodišnji stalni saradnik lista "Pravoslavlje".

Kako piše Janković, posebna pažnja se posvećuje proglasu Patrijaršije u vreme cara Dušana. U stvarnosti, taj čin je samo nominalan, a isto je i sa proglasom Patrijaršije u Karlovcima 1848. godine, jer su i dalje u upotrebi izrazi koji govore o mitropoliji. U mnogim istorijama se više i svečanije pisalo o tome kako je Kneževina Srbija 1831. godine dobila crkvenu autonomiju nego kada je posle Berlinskog kongresa 1879. dobila potpunu samostalnost.

Ovaj teolog ističe da na polju istraživanja prošlosti Srpske pravoslavne crkve nije učinjeno dovoljno. Koliko smo daleko od zadovoljavajućeg stanja govori činjenica da ne postoji utvrđena i opšteprihvaćena lista poglavara SPC. Sporna je lista patrijaraha posle 1400. godine pa sve do gašenja Patrijaršije, kao i u vreme oko 1760. godine kada se spominje više imena.

– Za sve istoričare i istraživače Srpske crkve najveći problem je nedostatak izvora koji se proteže sve do sredine 19. veka. Oslanjamo se na putopise, zapise, žitija koja su pre svega književna dela. Pošto nemamo arhive oslanjamo se i u 19. veku na putopise. Tako zapis ruskog diplomate i naučnika Aleksandra Giljferdiga o Kosovu iz 1868. godine za istoričare ima istu vrednost kao i  putopis iz 15. veka u vreme despota Đurđa Brankovića – kaže pisac knjige "Srpska crkva 1219–1920".

Janković kaže da je problem što nemamo kritička izdanja biografija, povelja i ostalih dokumenata koja su izdata u 19. veku: "Da nije Đura Daničić 1863. i 1865. godine štampao na srpskoslovenskom dela Domentijana, Teodosija i Danila pitanje je šta bismo danas imali. Rukopisi koji nisu ni u Hilandaru sačuvani dolazili su ispod ruke iz Turske. Tako je sačuvano svega, da tako kažem, dva i po rukopisa Domentijana. Prvi rukopis Savinog biografa nalazi se u Beču, drugi u Petrogradu, koji je Giljferdig našao na svom putovanju i treći Šafarikov u Pragu".