Ratovi polova

U Podgorici i na Cetinju je prošlog meseecodržan Treći festival crnogorskog pozorišta, prvi put u formi bijenala. Glavna selekcija, u kojoj je prikazano jedanaest predstava, dala je značajan uvid u kretanja u crnogorskom teatru, od bavljenja aktuelizovanim tumačenjima klasike (Don Žuan, Otelo), preko impozantnog, epskog tumačenja savremene klasike (Na ljetovanju, Ko se boji Virdžinije Vulf), do radoznale, lucidne potrage za novim scenskim izrazom (Suza, Eksplozija sjećanja 5, Oro iz bajke). Na tematskom planu značenja predstava, vrlo je primetno interesovanje autora za odnose između polova, što ćemo u ovom tekstu istražiti.

Predstava Suza, igrana na sceni Zetskog doma na Cetinju, u režiji Nika Apera (pseudonim Nika Goršiča), centralno se bavi odnosima među polovima i problemom ženskog položaja u patrijarhalno utvrđenom društvu. Nastala na osnovu teksta Herberta Ahternbuha (1979), u koji su uključeni i delovi mizoginijske rasprave Pol i karakter Ota Vajningera, predstava je podeljena na četiri dela, četiri priče koje igraju četiri različite glumice. Kritički se prikazuju različiti vidovi represije nad ženama, ali, zbog svoje estetizovane, univerzalizujuće forme, njena značenja nadrastaju konkretne probleme i postaju opšte kritike niza drugih represija – društvenih, političkih, religioznih.

Olbijevu dramu Ko se boji Virdžinije Vulf  koja, takođe, dubinski raseca muško-ženske odnose, na Bijenalu smo videli u rediteljskom čitanju Dina Mustafića (produkcija CNP). Surove bračne igre između Džordža (Branimir Popović) i Marte (Varja Đukić) ovde su i metaforički prikazi društvenih odnosa koji otkrivaju nezapušive rupe u temeljima društva. Za ovo scensko tumačenje je specifično to što je mržnja koju Marta i Džordž isijavaju jedno prema drugom shvaćena skoro melodramski, toplo, kao prikrivena ljubav. Svađe su reakcije na potiskivanje osećanja. Takvo čitanje Olbijeve višeznačne drame podrazumeva ideju da društvo sprečava ostvarivanje ljubavi, kao i to da je nasilje reakcija na sistemsko gušenje potrebe za bliskošću.

Eksplozija sjećanja 5 je predstava reditelja Eduarda Milera, nastala na osnovu tekstova  Hajnera Milera, a govori o moći i represiji u savremenom društvu, prikazanim i kroz analizu odnosa između polova. Drugi deo predstave čini izvođenje Milerovog teksta Kvartet, poetski snažnog, iako hermetičnog, tumačenja Lakloovih Opasnih veza, kroz dijalog Mertej (Ksenija Mišić) i Valmona (Srđan Grahovac). Tokom brutalne igre zavođenja, njihove uloge se zamenjuju: Mertej izigrava Valmona, Valmon Mertej. Ova inverzija sugeriše ideju da su muško-ženski odnosi jedna čista igra, mučno nadmetanje, brutalan rat, grubo i bespoštedno manipulisanje osećanjima. Dok Mertej i Valmon vode svoj privatni rat, preko zvučnika čujemo gruvanje topova, što tumačimo kao znak globalnog rata, nasilja na širem, društvenom planu. Na ovaj način se uspostavlja jasna analogija između privatnog i društvenog nasilja: koreni globalne destrukcije nalaze se u ličnim frustracijama.

Tekst Instant seksualno vaspitanje Đorđa Milosavljevića koji je pre dve godine imao praizvedbu u beogradskom pozorištu „Boško Buha”, na scenu Gradskog pozorišta u Podgorici postavio je Nikola Vukčević. Predstava se, takođe, između ostalog, bavi analizom muško-ženskih odnosa, konkretno seksualnošću koja, zbog društvenih prisila i predrasuda, ne biva spontano izražena, već podleže obezličenju, lišava se dubine. Seksualni odnosi postaju roba, materijalna transakcija, biznis (ova ideja se artikuliše kroz problem prostitucije), dok se veza između seksualnosti i ljubavi potiskuje i nestaje, kao rezultat stida od ispoljavanja osećanja. To se, u idejnom smislu, može povezati sa predstavom Ko se boji Virdžinije Vulf, no, sa estetske strane, Instant seksualno vaspitanje ne karakteriše ta vrsta finog, suptilnog izraza. Naprotiv, predstava je dosta sirova, gruba, pa i estradna. Iako umetnički bezvredna zbog takve forme, predstava ima društveni/pedagoški značaj, jer postavlja niz važnih pitanja u pogledu odnosa između polova, u obliku koji je pitak, privlačan gledaocima, naročito mlađima koji je odlično prihvataju.

Don Žuan u režiji Ane Vukotić suptilno je, poetično, savremeno čitanje Molijerove komedije koja se direktno obračunava sa licemerjem i lažnim moralom, takođe kroz tretman muško-ženskih odnosa (produkcija CNP). Dragan Mićanović, sa velikom strašću, ali i neskrivenim cinizmom, igra nezasitog zavodnika Don Žuana. Njegova strast za instant zavođenjem žena može se razumeti i metafizički, kao večita, nemirna, psihološko-antropološka potreba za stalnim izazovima. Simo Trebješanin igra Zganarela, njegovog antipoda, u pogledu striktnog pridržavanja konformističkih načela, kao i otpora protiv surovosti u odnosuprema ženama. Don Luj Branimira Popovića je lokalno prepoznatljivi borac za sirove patrijarhalne vrednosti, ne odvaja se od svog pištolja, više puta puca na sina, pokušavajući da ga ubije i tako opere čast porodice. Njegov tvrdi mačizam blizak je liku Muškarca (Dušan Kovačević) iz predstave Suza. 

Predstava Novecento – Boka hotel, nastala na osnovu teksta Stevana Koprivice, u režiji Đurđe Tešić, žanrovski se može označiti kao poetska melodrama (produkcija Centra za kulturu Tivat). Ona epski iscrtava istoriju dvadesetog veka, kroz životopise članova četvoročlane muzičke grupe koja svira na terasi hotela Boka. Tu se prepliću lično i političko, slikaju se individualne porodične drame, ali i turbulentni društveni događaji. Stvarnost se meša sa fikcijom, bajkom i poezijom, pri čemu su srž niza drama, naravno – muško-ženski odnosi. Za razliku od ostalih predstava na ovom bijenalu, ljubavi se ovde pristupa romantizovano, kao neugasivoj, neposustajućoj sili koja se opire izazovima, istrajava kroz vreme, preživljava iskušenja (u skladu sa zahtevima žanra melodrame). I predstava Na ljetovanju rediteljke Radmile Vojvodić, nastala prema drami Maksima Gorkog, u nekoliko svojih segmenata se bavi muško-ženskim odnosima, u vremenu tranzicije. Kroz scensko tkanje neostvarenih ljubavi, na primer, između Ljvovne i Vlasa, zatim nesrećnih, promašenih brakova (Varvara Mihajlovna-Basov), kao i kroz prikaz beznačajnog, salonskog zavodništva pesnika Šalimova, izražava se opšta, košmarna promašenost života likova, obelodanjuju se njihovi propali planovi, neostvareni snovi, izgubljene iluzije.   

Istorija pozorišta je preplavljena delima koja se primarno bave muško-ženskim odnosima, pri čemu oni, skoro nikada, nisu jednoznačno postavljeni. Konflikti između ljubavnika i okruženja koje ih prezire, na ove ili na one načine, nikada u istoriji pozorišta nisu imali strogo privatni karakter. Naprotiv, bavljenje odnosima između muškaraca i žena uvek je bilo u vezi sa prikazivanjem društvenih protivurečnosti, predstavljalo je poligon kritike političkog konformizma, sputavanja individualnosti i slobode. Pregled programa ovogodišnjeg Bijenala crnogorskog teatra, koji smo ovde dali, kroz specifičnu vizuru muško-ženskih odnosa, može poslužiti kao potvrda ove teze. U umetnički vrednim delima, privatno je uvek i javno, lično je izraz društvenih tenzija, refleksija sistema, odraz ustrojstva sveta.