„Glembajevi" preko granice

Moji prvi „Glembajevi”, kao gledaoca, jesu beogradski Narodnog pozorišta iz 1946. godine, kada sam, kao gimnazijalac, imao priliku da vidim trojicu glumaca iz Gaveline beogradske premijerske podele 1929. godine – Rašu Plaovića kao Leona, Dragoljuba Gošića kao starog Glembaja i Aleksandra Zlatkovića kao Pubu Fabricija. Sve tri uloge, ovoga puta u režiji, pored Huga Klajna, samog Gošića, bile su obojene jakim bojama svojih likova i naglašenom agramerskom retorikom tada obaveznom u tumačenju Krleže. Raša Plaović je bio moćan, ali za nas mladu generaciju, koji smo od 1946. gledali „Glembajeve” svake sezone bar jednom, delovao nam je sve patetičnije, tako da sam taj svoj utisak, na opšte zgražanje pozorišne javnosti, kao mladi gnevni kritičar, i javno izložio u jednoj svojoj ranoj pozorištariji u „Studentu”.

Moji prvi inostrani „Glembajevi” bila je rumunska predstava godine 1967. u režiji Monija Gelertera. Ovaj veliki reditelj i legenda bukureštanske škole režije, prilikom svoje posete Beogradu video je na sceni JDP dramatizaciju Krležinog romana „Na rubu pameti“, zagrejao se za ovog velikog pisca, kao većina reditelja sa naglašenom intelektualnom notom. Moni Gelerter mi je bio postao, kao i nekoliko drugih naših pozorišnih veterana, Milošević, Gavela i Tanhofer, neka vrsta pozorišnog oca. Tako da me je pozvao da dođem na premijeru. Na sceni bukureštanskog Narodnog pozorišta „Jon Luka Karađale” (osn. 1852) imao sam priliku da vidim jedno od najboljih tumačenja „Glembajevih”.  Bilo je to u tumačenju najboljih glumaca nacije koja ima prvorazredne glumce i još bolje reditelje.

Evo šta sam između ostalog napisao u „Politici” po povratku u Beograd marta 1967: „Građanska otmenost i sigurnost glembajevskog sveta daje osnovnu verodostojnost ovom pozorišnom događaju... Rumunski Leone se otrgao iz ibzenovskih voda i živi samostalni život mladog intelektualca kamijevskog tipa. Prijatno je bilo prisustvovati ovacijama mladom Kozoriću. Za Bukurešt bilo je to otkriće jednog značajnog pisca evropske književnosti kakav se retko viđa na savremenim scenama.”

Iako pozvan, Krleža nije mogao da dođe u Bukurešt. Rekao mi je da mu po povratku pišem o svojim utiscima. Naravno da sam to učinio, slično utiscima koje sam podelio sa našom javnošću u ovom listu.

Posle Bukurešta, najznačajnija inostrana predstava „Glembajevih” desila se u Moskvi 3. januara 1975. godine. Režirao ju je ruski đak Miroslav Belović, kao i ja, veliki poštovalac Krležinog dela. Ovo uvođenje Miroslava Krleže na velika vrata u ruski pozorišni prostor desilo se u Teatru „J. Vahtangov“. Tadašnji glavni reditelj Jevgenij Simonov tačno je precizirao specifičnu vrednost Belovićevog pristupa „Glembajevima”: „Reditelj izuzetnog socijalnog angažmana M. Belović je režirao predstavu vodeći računa o ljubavi vahtangovaca prema umetnosti jarkih i upečatljivih boja, neprigušenih zvukova, ničim neograničenih temperamenata“. Simonov kao da je shvatio koliko je Belović usmerio Krležu novim tokovima unutrašnje i spoljašnje radnje, bez uvrežene verbalnosti ranih tumačenja „Glembajevih” kod nas. Iako vaspitani u sovjetskoj pučkoj stvarnosti, ruski glumci, sa tradicijom tanane građanske dramaturgije jednog Ostrovskog, Čehova i  Turgenjeva, nisu imali nikakvih problema, svakako manje nego naši glumci, sa gornjogradskom visokom buržoazijom i njihovim manirima.

Predstava je imala tako veliki uspeh, kao u isto vreme i Žigonova predstava „U agoniji” u najstarijem moskovskom Malom teatru, te se održala deset sezona na repertoaru i čak učestvovala van konkurencije na 21. Sterijinom pozorju 1976. godine.

Na afirmaciju Krleže u srednjoj Evropi uticale su jarke Krležine predstave Bojana Stupice, u Budimepšti, gde je postavio ceo dramski ciklus o Glembajevima, od kojih pamtim Majora kao Leona. Bojan je u Lođu postavio „Glembajeve”, u poljskoj sredini, koja iskreno govoreći, nije mnogo oduševljena niti zainteresovana pozorišnom umetnošću Balkana, uprkos činjenici da tamošnji prevodioci i pozorišni umetnici redovno pokušavaju da plasiraju jugoslovenske drame, kao malu zahvalnost za veliko prisustvo poljskih scenskih i dramskih rezultata u našem teatarskom životu.

Ako bih eksjugoslovenski prostor danas smatrao inostranstvom, onda bi prikaz „Glembajevih”, tokom mog dugogodišnjeg gledalačkog staža, bio mnogo duži. Bio bi i potpuniji, recimo, za utiske o tumačenju ženskih likova glumice koje je veliki pisac za nju pisao. Reč je o supruzi Beli Krleži, rođenoj Kangrga. Ja sam je video samo u jednoj poznoj predstavi kao Barunicu Kasteli, sa Titom Strocijem kao partnerom. Mogu reći, što iz dužnih obzira i poštovanja ne bih napisao za Krležinog i njenog života, da su gotovo sve ostale Barunice koje sam video, po meni, bile bolje – Sava Severova, Nevenka Urbanova, Mira Stupica, Ivica Tanhofer, Neva Rošić, Ksenija Jovanović i u nedavnoj malospominjanoj odličnoj predstavi u Novom Sadu u režiji Egona Savina – Jasna Đuričić. Ostala mi je još samo pusta želja da u toj ulozi vidim Miru Furlan.

U zaključku citiraću jedan od retko zabeležnih utisaka samog Krleže o tumačenju njegovog ciklusa o Glembajevima, nesumnjivo kritički opredeljenom prema klasi koju prikazuje, pa ipak sa ovim ogradama: „Uobičajilo se danas o likovima iz trilogije govoriti kao nitkovima, o zločincima, o bludnicima, a ja sam se usudio već davno skromno primjetiti da smo kojom srećom imali našu građansku klasu na visini ove tako ’odiozne glembajevštine’, naslijedili bili bismo jednu zamjetnu civilizaciju, što nažalost nije slučaj.”

Jovan Ćirilov