Nestali iz 1107 naselja

Izbegli Srbi iz Hrvatske od progona (avgust 1995) ukazuju na to da Hrvatska samo deklarativno govori o njihovom povratku, a u stvari čini sve da do povratka ne dođe. Najbolji primer za to su stanarska prava. Jer, svakome je jasno da je nerešavanje stanarskih prava u funkciji etničkog čišćenja. Hrvatska je za vreme rata, a posebno u "Bljesku" i "Oluji" prognala preko pola miliona Srba, tako da su Srbi ostali bez biološkog i intelektualnog potencijala u Hrvatskoj.

Samo iz gradova u kojima nije bilo rata oterano je više od 124.000 Srba i oteto 25.000 stambenih jedinica. U gradovima je minirano oko 10.000 srpskih objekata. U ruralnim zonama uništeno je više od 13.000 privrednih objekata i sve ono što ih je pratilo da se ne mogu i nemaju gde vratiti. Od 1.107 naselja, u kojima su Srbi bili većina, ona su ili nestala ili su bolje objekte zaposeli doseljeni Hrvati.

Odmah po progonu Srba, u drugoj polovini 1995, Sabor Hrvatske je doneo Zakon o privremenom preuzimanju i upravljanju određenom imovinom, a nešto kasnije donet je i Zakon o davanju u najam stanova na oslobođenoj teritoriji. Osim toga, u Hrvatskoj su u vreme postojanja Republike Srpske Krajine otkupljivani stanovi u društvenoj svojini, a stanovi koji su bili na teritoriji RSK nisu bili predmet otkupa, pa su tako postali državna svojina Republike Hrvatske.

Izbeglim i prognanim Srbima iz Hrvatske stanarsko pravo oduzeto je sudskim putem, a na osnovu odredbe zakona koja je predviđala oduzimanje stanarskog prava u slučaju da se stan ne koristi u periodu dužem od šest meseci. Nije uzeta u obzir činjenica da su Srbi nasilno proterani i da nije postojala nikakva mogućnost da se u navedenom roku vrate. Ovakvi stanovi su nakon toga na osnovu Zakona o otkupu stanova bili otkupljeni od strane novih nosilaca stanarskog prava. Tako su korisnici stanova dobili prednost nad vlasnicima.

Pojam stanarskog prava kod stranih pravnih stručnjaka izaziva dosta nejasnoća. Nesumnjivo je da je stanarsko pravo, iako nepoznato u zapadnim pravnim sistemima, u suštini imovinsko pravo i kao takvo pripada korpusu ljudskih prava. Ovakvo shvatanje stanarskog prava potvrđeno je praksom Doma za ljudska prava BiH i uključeno je u ljudska prava zaštićena Evropskom konvencijom.

Od posebne važnosti za ostvarivanje ovih prava je Ugovor o pitanjima sukcesije, koji je potpisan u Beču 29. juna 2001. godine od svih pet država naslednica bivše SFRJ. Hrvatski sabor je doneo Odluku o proglašenju zakona o potvrđivanju ugovora o pitanjima sukcesije na sednici od 3. marta 2004. godine. Posebno je važan Aneks G Ugovora koji reguliše privatnu imovinu i stečena prava.

Ali umesto da Hrvatska vrati oduzeta stanarska prava, ona 2003. godine donosi Program za stambeno zbrinjavanje. Time je jasno pokazala koliko joj je stalo do Bečkog ugovora i do preuzetih obaveza prema Sporazumu o normalizaciji odnosa sa SRJ.

Na poziv Srpskog narodnog veća u Zagrebu je od 3. do 5. januara 2007. godine boravila delegacija Koordinacije izbegličkih udruženja Srba iz Hrvatske. Delegacija je imala priliku da hrvatskog predsednika Stjepana Mesića upozna s problemima koji godinama muče izbegličku populaciju i radi kojih do istinskog povratka i nije došlo. Još jednom je navedeno da Program stambenog zbrinjavanja ne doprinosi povratku nego je potrebno izvršiti restituciju oduzetih stanarskih prava ili pravičnu nadoknadu (kompenzaciju) na isti način kako je to učinjeno u Bosni i Hercegovini. Zatraženo je da se uvede otkup stanova pod istim uslovima kao što su ih imali ostali građani Hrvatske jer je stanarsko pravo oblik vlasničkog prava. Mesić je pokazao razumevanje, uz objašnjenje da više nema društvenog vlasništva, ali da se nosioci stanarskog prava moraju dovesti u isti položaj kao i ostali građani Hrvatske. Nažalost, hrvatski premijer Ivo Sanader smatra da je problem zbrinjavanja srpskih izbeglica rešen "na odgovarajući način i za sva vremena i da hrvatska vlada to pitanje više neće otvarati". To nesporno pokazuje da postoje "dve Hrvatske", mada je opšta klima sada povoljnija jer i u hrvatskim političkim krugovima postepeno sazreva svest o tome da je poštovanje prava srpske manjine uslov za ulazak u EU.

Premijer Ivo Sanader pojasnio je da "Srbi povratnici neće dobiti stan u vlasništvo i da ga ne mogu otkupiti, preneti naslednicima, ni prodati". Radi ovakvog odnosa izbegli Srbi koji su se prijavili za Program stambenog zbrinjavanja odbijaju da potpišu novi ugovor ne prihvatajući ovaj model socijalnog stanovanja koji im nudi Vlada Hrvatske.

Izbeglička udruženja očekuju da se i u Hrvatskoj izvrši restitucija stanarskog prava, kao što je učinjeno u BiH, jer stambeno zbrinjavanje ne može biti zamena za stanarsko pravo. Ovo je i uslov za početak saradnje u jugoistočnoj Evropi jer nerešeni problemi ostaće samo seme za nove sukobe, što nikome nije od koristi.

Predsednik Saveza izbegličkih udruženja Srba iz Hrvatske