Dobro koje će dobru služiti

„Svi mi umiremo samo jednom, a veliki ljudi po dva puta: jednom kad ih nestane sa zemlje, a drugi put kad propadne njihova zadužbina“, glasi citat Ive Andrića („Na Drini ćuprija“) koji je poslužio kao uvod u studiju o srpskom zadužbinarstvu autorke dr Marije Aleksić.

– Knjiga „Zadužbine kulture Srbije i javnost“ priređena je na osnovu moje doktorske disertacije odbranjene na Fakultetu za poslovne studije Megatrend univerziteta – kaže Marija Aleksić, ukazujući da fenomen zadužbina treba posmatrati iz više uglova.

– Zadužbina u našem narodu, jeziku, govoru i shvatanjima ima uzvišeno značenje. Od niza različitih definicija meni je najbliža ona koja kaže da je zadužbina dobro koje će dobru služiti – ističe Marija Aleksić.

Njena studija o zadužbinarstvu predstavlja jedan od inicijalnih radova o ovoj temi u našem društvenom miljeu. Suptilno i osmišljeno istraživanje spojeno je s potrebom da se zadužbinska delatnost, koja kod nas ponovo oživljava, svestranije sagleda i stručno osvetli, ukazuje dr Vasilije Radikić u prikazu ove knjige.

Srpsko zadužbinarstvo se, kako istorijski izvori upućuju, naslanja na tradiciju iz perioda rimskih careva na ovim prostorima, da bi poseban polet – na našem tlu – dobilo u srednjem veku (u vreme dinastije Nemanjića). Na tom motivu zasnovana je u velikoj meri i moralna vertikala naše usmene epike u čijem središtu je etika požrtvovanja.

Težnja ka zadužbinarstvu u Srbiji nije prekinuta ni pod turskom vlašću, pri čemu se, u skladu s prilikama, kako beleži Vuk Karadžić, ispoljavala u novim, gotovo simboličkim formama (izgradnja „ćuprije“ preko potoka, popravka kaldrme, postavljanje česme kraj puta i sl.). Sakralno zadužbinarstvo obnovilo se i pod turskom dominacijom u 15. i 16. veku (manastiri na Fruškoj gori, Manasija i dr.).

Posebno istorijsko, kulturološko i dokumentarno značenje u knjizi ima, svakako, poglavlje „Duh zadužbinarstva i opšti društveni interes na primerima srpskog zadužbinarstva s kraja 19. i početka 20. veka“, u kome su izdvojeni primeri najviših uzleta srpskog zadužbinarstva u savremenom dobu, smatra Radikić.

Oslanjajući se na bogatu dokumentarnu građu, Marija Aleksić je uspela da u knjizi vaspostavi autentični duh zadužbinarstva i istovremeno kreira sažete portrete velikih srpskih zadužbinara i njihovih zadužbina koje su darovali otačestvu, naglašava Radikić.

Među njima se posebno izdvajaju Kapetan Miša Anastasijević (ulagao u razvoj školstva, pomogao štampanje srpskih knjiga – posebno dela Vuka Karadžića, osnovao Beogradsku čitaonicu, poklonio otadžbini zgradu današnjeg Rektorata Beogradskog univerziteta (Kapetan-Mišino zdanje); Ilija Milosavljević Kolarac (testamentom namenio da današnja zgrada Kolarčeve zadužbine služi kao centar narodnog prosvećivanja); Sima Andrejević Igumanov: zaveštao palatu na Terazijama narodu (Igumanova palata).

Uz navedene velike zadužbinare i dobrotvore, još oko 500 pojedinaca u Srbiji je između dva rata zaveštalo svoj imetak zadužbinama; a među njima su: kralj Petar I Karađorđević, Nikola Spasić, Luka Ćelović, kralj Aleksandar I Karađorđević, kraljica Natalija Obrenović...

Autorka zadužbinarsku tradiciju povezuje s moralnom vertikalom srpskog naroda iz koje se ta tradicija dominantno nadahnjivala – slikovito je ilustrujući narodnom izrekom: „Dukat dobija na sjaju ako je u zadužbini“.

P. M.