Od lule do mašine

Srpska fabrika stakla u Paraćinu, najveći srpski proizvođač ambalažnog i trgovačkog stakla, proslavila je u petak sto godina rada.

Ova fabrika je, kao akcionarsko društvo, osnovana davne 1906. godine, a. tokom sto godina rada staklara je promenila više domaćih i stranih vlasnika, od kojih je, prema podacima Agencije za privatizaciju, poslednji postao bugarski "Rubin" a. d.

Paraćinska fabrika je nikla na zgarištu bivše Minhove fabrike vunenih tkanina. Prva peć je imala 14 lonaca i bila je ručne proizvodnje, a za njom je radilo 350 zaposlenih. Tokom godina, polako je rasla i osavremenjivala se. Od proizvodnje šupljeg i presovanog stakla, prešla je na proizvodnju kristala, širila je asortiman i poboljšavala kvalitet, da bi 1950. godine prvi put bio uveden pogon za automatsku izradu boca i tegli čime je u proizvodnji stakla izbačena lula kao neophodna alatka. Fabrika je imala svoje uspone i padove, preživela je balkanske ratove kad je radila smanjenim kapacitetom, tokom Prvog svetskog rata nije radila, kao ni pred kraj Drugog. Srpska fabrika stakla najbolje je poslovala 1934. godine, a danas je poznata u svetu po proizvodnji bojenog kristala koji predstavlja i srpsku robnu marku.

Staklo je vrsta čvrste "tečnosti" i kad je istopljeno slično je vosku. U ručnoj izradi stakla otopljena masa se oblikuje duvanjem kroz naročitu dugu uzanu cev. Duvač može da oblikuje pojedinačne komade u komplikovane oblike i pokretom cevi kroz koju duva pravi posuđe ili suvenire. Svaki komad ovako napravljen originalan je i unikatan.

Prirodno staklo poznato je još od davnina, posebno Egipat, gde su nađeni brojni predmeti od stakla, ostaci radionica sa kalupima i delovima peći za topljenje ove materije, veće količine posuđa za kozmetička sredstva i razni stakleni nakit, naročito ogrlice, koje su korišćene u robnoj razmeni.

Razvijenu proizvodnju imali su i Feničani, Asirci i Palestinci. Tokom vekova, centar proizvodnje stakla premešta se u Rim, a odakle se ova veština širi, zahvaljujući provincijama. Od stakla su izrađivani ukrasni predmeti i nakit, posuđe za kozmetiku, a u domaćinstvu ono zamenjuje deo posuđa koji je ranije rađen od keramike i metala.

Padom Rimske imperije 476. godine, centar proizvodnje stakla je premešten u Vizantiju, a u 12. veku primat je držala Sirija. U 14. veku najbolje staklo su pravili Turci, a zatim vodeću ulogu u proizvodnji stakla preuzimaju Francuska i Engleska, a od 15. do 17. veka na glasu je venecijansko staklo. Na ovim ostrvima se i dan-danas na starinski i tradicionalan način proizvodi ukrasno staklo visoke umetničke vrednosti – bojeno i slikano staklo za prozore, za ogledala i lustere, nakit, razne ukrasne figurice. Brojni turisti koji posećuju Veneciju ne zaboravljaju da obiđu duvače stakla na ostrvu Murano.