Šest hiljada metara vojne istorije

Kada bi se poređala u pravu liniju građa koja se čuva u Vojnom arhivu u Beogradu njena dužina iznosila bi čak šest kilometara. Ili, da budemo precizniji, 6.080 dužnih metara u koje su smeštene pobede i porazi, primirja i planovi bitaka, naredbe, prepiske, depeše, fotografije, pozivi na opštu mobilizaciju, memoari. U tom obilju, od dokumenata o svakodnevnom životu vojske, do onih koji pripadaju velikim istorijskim događajima,kao što je nemačka objava o streljanju građana u Kragujevcu, teško je izdvojiti najinteresantnije. Sva dokumenta su važna i pišu deo istorije ovog naroda, kaže direktor Vojnog arhiva, pukovnik Dragan Milošević. Ipak, ilustracije radi, izdvaja nekoliko.

– Sačuvan je predlog poručnika Jovana Dragaševića ministru vojnom o sakupljanju arhivske građe od 6. juna 1865. godine, Ukaz o obrazovanju Nišavske vojske od 20. novembra 1885. godine. Veliku vrednost imaju dokumenta koja se odnose na period balkanskih ratova: Izveštaj o zaključenju primirja s Turskom od 23. novembra 1912. godine, Naredba vrhovnog komandanta o zaključenju mira u Bukureštu od 29. jula 1913. godine. Takođe, vredna je pažnje arhivska dokumentacija Glavnog generalštaba Kraljevine Srbije, protokoli poverljivih sednica Glavnog generalštaba od 1904. do 1914. godine – nabraja pukovnik Milošević.

Vojni arhiv prikuplja arhivsku građu nastalu od 1847. godine, ali najstariji dokument koji se ovde čuva spada u još dalju istoriju. To je karta iz 1716. godine na kojoj je predstavljena granica između austrijskog carstva i Srbije. U fondovima iz perioda Drugog svetskog rata, na primer,zastupljene su gotovo sve strane: tu su dokumenta vezana za narodnooslobodilačku vojsku Jugoslavije, fondovi Jugoslovenske vojske u otadžbini, emigrantske vlade Kraljevine Jugoslavije, vlade Milana Nedića, nemačke  i italijanske okupatorske vojske, fond Nezavisne države Hrvatske.

–Arhivska građa postaje dostupna javnosti 50 godina od dana njenog nastanka. Može biti dostupna i nakon 30 godina od njenog nastanka, ali samo ukoliko to tvorac ili pravni sledbenik dokumenta dozvoli ili po odobrenju ministra odbrane. Državljani Srbije i istraživači iz inostranstva imaju neograničeni pristup arhivskoj građi koja je otvorena za javnost, sređena i za koju su izrađena informativna sredstva–objašnjava pukovnik Milošević.

Građani koji su ispitivali poreklo porodice dolazili su tako u Vojni arhiv gde se čuva oko 52.000 personalnih dosijea oficira Vojske Kraljevine Jugoslavije, svaki s fotografijom, podacima o toku službe, nagradama, pa i bolestima, koje je neki vredni kadrovik ispisao krasnopisom. Obraćale su im se i državne komisije: arhiv je dostavljao tražena dokumenta komisiji za saradnju s Haškim tribunalom, radio je tu i tim stručnjaka koji istražuju detalje vezane za smrt Draže Mihailovića, a prilikom naše posete u čitaonici arhiva zatekli smo istraživače koji proučavaju tajne grobnice ubijenih posle 12. septembra 1944. godine.

–Zbog procesa rehabilitacije, imamo mnogo zahteva od naših sudova za dokumentacijom koja se odnosi na vojna suđenja. Takođe, nedavno su nas posetile dve strane delegacije, nemačke sudije i delegacija iz Memorijalnog centra Jad Vašem. Nemački istraživači zainteresovani su sa građu koja se tiče suđenja nacistima. Mi imamo spisak od oko 5.000 imena onih kojima je suđeno, ali delegaciju naročito zanimaju izjave koje su davali na sudu i imena saradnika koje su pominjali. Delegacija iz Jad Vašema bila je veoma zadovoljna obimom dokumentacije koja se tiče stradanja Jevreja–kaže pukovnik Milošević.

Krajem 2006. godine započela je digitalizacija arhivske građe. U saradnji sa Institutom „Džeferson”, na čelu s Biljanom i Aronom Presnelom, uz donaciju vlade Kraljevine Norveške, Fondacije braće Rokfeler i Fondacije „Najt” nabavljena je vredna oprema za digitalizaciju i urađen specijalan softver prilagođen Vojnom arhivu. Skenirano je više od 3.600.000 dokumenata, što je oko 10 odsto ukupne građe, a među njima i najstariji dokumenti do početka Prvog svetskog rata.