Puni sjaj moći

Tanjug specijalno za "Politiku"
BERLIN, novembra – Po ulicama Beča 6. avgusta 1806. telali su izvikivali da je car Franjo Drugi abdicirao sa prestola svetih rimskih careva nemačkog naroda i proglasio se "samo" za cara Austrije i svih njenih zemalja, kao Franjo Prvi. To je bio kraj carstva koje je trajalo 844 godine šest meseci i četiri dana.
Sa istorijske pozornice, bez prolivanja krvi, bez velike gužve nestala je najveća zapadnoevropska državna tvorevina posle propasti antičke rimske imperije i najdugovečnija državna zajednica nemačkog naroda. U nekim periodima obuhvatala je i mnoge druge narode Evrope i Slovene (Poljska, Češka, Slovačka, Hrvatska, Slovenija), Dance, Holanđane, Italijane, Belgijance, Mađare, Francuze... To je bila, današnjim rečnikom, multietnička, multilingvistička, multikonfesionalna i multikulturalna zajednica koju su objedinjavali car ili Kajzer (od ponemčenog Cezar), parlament i sud.

Reč "rajh" je isprofanisana tokom nacističke vlasti, pošto je Hitler gradio svoju moć na mitu njegove obnove u "prvobitnim granicama". Na njeno pominjanje u pozitivnom kontekstu čekalo se šest decenija, pa je ova godina iskorišćena da se obeležavanjem dva veka od ukidanja Prvoga rajha, kroz niz izložbi širom Nemačke, osvetle na novi, mitovima neopterećen način: mesto i uloga Svetog rimskog carstva nemačkog naroda u širem evropskom kontekstu i pokaže da je Evropska unija njegov pravi naslednik.

Najveći poduhvat na kojem je rađeno više od četiri godine je dvodelna izložba "Sveto rimsko carstvo nemačkog naroda od 962. do 1806", koja se može videti u Magdeburgu i Berlinu do 10. decembra.

U magdeburškom Muzeju kulturne istorije postavljena je izložba "Od Ota Velikog do kraja srednjeg veka", jer je u tom gradu sahranjen prvi nemački kajzer. Njega je papa u Rimu krunisao kao cara Rimskog carstva, da bi Oto, 150 godina posle franačkog Karla Velikog, nasledio najvišu titulu u Evropi.

Epitet "sveto", uz rimsko, stavio je car Fridrih Prvi Barbarosa da bi potvrdio tesnu vezu između Rajha i papstva, a poslednju odrednicu da je to carstvo "nemačkog naroda" dodao je Maksimilijan Drugi u 16. veku. Tada se već stvorila svest o postojanju nemačke nacije koja je, unutar carstva, bila izdeljena na oko 300 manje-više samostalnih državnih tvorevina pod kneževima, vojvodama i izbornim biskupima.

Drugi deo izložbe "Stari rajh i nove države 1495–1806", smešten je u berlinski Nemački istorijski muzej što je, donekle, naišlo na kritike jer Berlin nije igrao neku bitnu ulogu u istoriji Prvog rajha. Kritičari navode da je pre trebalo odabrati Frankfurt u kojem su kajzeri krunisani, ili Vorms gde je zasedao Rajhstag (sabor velmoža), ili Nirnberg u kojem su od 15. veka čuvana carska znamenja.

Da bi se ovim dvema izložbama koje po svojoj "monstruoznoj veličini" odgovaraju veličini Rajha obezbedili eksponati koji će na najbolji način ilustrovati njegovu političku društvenu, kulturnu istoriju, "poharani" su muzeji iz celoga sveta, riznice katedrala, dvoraca, arhive. Izložbe su ovih dana najveća "Ali-babina pećina" sa blagom koje ne predstavlja samo baštinu Nemačke i Austrije već cele Evrope. To je jedan od razloga što su proglašene za 29. izložbu Saveta Evrope i tako su dobile status najvažnijeg kulturnog događaja u ovoj godini u EU.

Posetioci, kojih će prema očekivanjima biti više od milion, imaju priliku, pre svega, da vide portrete svih careva, njih trideset tri, i deo krunidbenih regalija: sablju mauricijus, dugu 110 centimetara, sveti skiptar u kojem je jedan od navodnih klinova sa kojima je Isus raspet i zlatnu jabuku, koja je simbolizovala globus i bila znak da je nosi "car nad carevima". Ova carska znamenja (osim krune koja je zbog teškoća sa osiguranjem ostala), koja je Franjo Prvi Habsburški pohranio u svoju bečku riznicu, ponovo su izneta na svetlost dana, zajedno sa mnogim drugim dragocenostima od nemerljive istorijske i umetničke vrednosti.

Među eksponatima su najvažniji dokumenti kao što je "Zlatna bula", neka vrsta Ustava Rajha, papska bula kojom se potvrđuje da su kajzeri bili zatočnici hrišćanstva, kodeksi sa raskošnim minijaturama na kojima se vidi svet vitezova, minstrela, gozbi i vladara u punom sjaju njihove moći. Iz zbirke britanske kraljice Elizabete Druge stiglo je bronzano poprsje Karla Petoga, rad renesansnog majstora Leone Leonija, a izložene su i skice velikog nemačkog majstora Albrehta Direra za dekoraciju povodom krunisanja Maksimilijana Prvog.

Neke od slika imaju, pre svega, istorijsku vrednost jer su autentična svedočanstava o najvažnijim skupovima koji su obeležili istoriju Rajha, a samim tim i cele Evrope: od krunisanja Josifa Drugog Habsburga do bitke na Belom brdu, odlučujuće za ishod 30-godišnjeg rata, najkrvavijeg obračuna katolika i protestanata na tlu Rajha.

Na slikama nemačkih umetnika ovekovečeni su događaji iz izuzetno bogate kulturne istorije, jer je decentralizovano carstvo imalo na stotine kulturnih centara u svakoj od prestonica. Književnici, filozofi, teolozi ali i likovni umetnici i muzičari, selili su se sa jednog dvora na drugi, bilo da su sledili put novca, ili samo pravo na slobodno mišljenje i stvaranje. Gutenberg je 1450. godine pronašao štampariju, a samo pola veka docnije bilo je štampano već 10 miliona knjiga. Maksimilijan Prvi pokreće 1490. godine kurirsku službu – preteču savremene pošte, a 1605. godine počinju da izlaze dnevne novine. Deset godina docnije u Vajmaru se uvodi obavezno osnovno obrazovanje.

Nemci mogu da budu ponosni da su imali carstvo koje nikada nije imalo kolonije, dok su druge evropske imperije osvajale svet. Car nije imao apsolutnu vlast, jer ga je uvek kontrolisao Rajhstag i bez rata je omogućio da se osamostale kraljevstva kao što su Prusija, Bavarska, Austrija.